रगत, पसिना र चियाको सुवास

 (कुहिरोभित्रको चियाकाे इतिहास  -  यो कथा चियाको सुवासभित्र लुकेको इतिहासको कथा हो। इलामको माटो, दार्जिलिङका बगान, नेपाली श्रमिकको पसिना, औपनिवेशिक व्यापारको छाया र आफ्नै पहिचान खोजिरहेका किसानहरूको संघर्ष यसका मूल आधार हुन्। यहाँ इतिहास र कल्पना एकअर्कासँग मिसिएका छन्। पात्रहरू काल्पनिक भए पनि उनीहरूले भोगेका पीडा, श्रम, विस्थापन र आशा हाम्रो समाजका वास्तविक अनुभवबाट जन्मिएका हुन्। यो कथा पढ्दा चियाको कपलाई केवल पेयका रूपमा होइन, पुस्तौँको श्रम, स्मृति र सपनाको प्रतीकका रूपमा हेर्नुहोला।)

सूर्य नउदाउँदै कर्नेल गजराज सिंह थापा इलामको अग्लो डाँडामा उभिएका थिए। रातभरि परेको शीतले घाँसका टुप्पा भिजेका थिए। तल खोँचबाट उठेको कुहिरो बिस्तारै डाँडामाथि उक्लिरहेको थियो। पूर्वतिर हेर्दा कुहिरोको समुद्रपारि दार्जिलिङका पहाडहरू धमिला देखिन्थे। त्यहाँ बेलायतीहरूले वन फाँडेर चियाका बगान बनाइरहेका थिए। पहाडका पुराना गोरेटालाई घोडा र खच्चड हिँड्ने फराकिला बाटामा बदलिँदै थियो। काठका कारखाना उठ्दै थिए। कालो धुवाँ उडाउने मेसिन भित्रिँदै थिए। गाउँका मानिसले पहिले कहिल्यै नदेखेका फलामका उपकरण र सेतो छाला भएका मालिकको शासन त्यहाँ फैलिरहेको थियो।

नेपाल कसैको उपनिवेश थिएन। तर गजराजलाई थाहा थियो, सैनिकले सीमा ननाघे पनि बजारले सीमा नाघ्छ। बन्दुक नपड्किए पनि व्यापारले राज्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ। कुनै देशको माटो कब्जा नगरी त्यसको पसिना, उत्पादन र भविष्य कब्जा गर्न सकिन्छ।

उनको हातमा एउटा सानो काठको बाकस थियो। बाकसभित्र कपासले बेरेर राखिएका चियाका बीउ थिए। दरबारमा सुनिएको कथा अनुसार ती बीउ चीनका सम्राटबाट प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणासम्म पुगेका थिए। कसैले त्यसलाई कूटनीतिक उपहार भन्थे। कसैले दार्जिलिङमा फस्टाएको बेलायती चिया उद्योगको सिको गर्ने राणाशासकको चाहना भन्थे। गजराजलाई त्यसको सम्पूर्ण सत्य थाहा थिएन। उनलाई यति मात्र थाहा थियो, यो सानो बाकसभित्र इलामको भविष्य सुतिरहेको हुन सक्छ।

उनको छेउमा हरका लिम्बू उभिएको थियो। हरकाको शरीरमा बाक्लो भोटो र घुँडासम्म पुग्ने सुरुवाल थियो। उसको अनुहार बिहानको चिसोले कठोर देखिन्थ्यो। गजराजले बाकस खोलेर एउटा बीउ हत्केलामा राखे।

“यो सानो दानाभित्र के देख्छौ, हरका?”

हरकाले केही बेर बीउ हेर्‍यो। त्यसपछि टाढाको आफ्नो बारीतिर नजर लगायो।

“मालिकले भविष्य देख्नुहुन्छ होला। हामी किसानले त पहिले माटो हेर्छौँ। माटोले माने भविष्य पनि आउला।”

गजराज मुस्कुराए। “ठीक भन्यौ। दरबारले आदेश दिन सक्छ। तर बीउ दरबारको आदेशले उम्रँदैन।”

त्यस दिन उनीहरूले इलामको चिसो, अमिलो र ओसिलो माटोमा पहिलो बेर्नाका लागि ठाउँ तयार गरे। हरकाले माटो खन्यो। उसकी पत्नी फूलमायाले गोबर र पातपतिङ्गर कुहाएर बनाएको मल ल्याई। गाउँका अरू मानिस टाढाबाट हेरे। उनीहरूलाई त्यो बिरुवा अनौठो लाग्थ्यो। त्यसले धानजस्तो भात दिँदैनथ्यो। मकैजस्तो ढिँडो बन्दैनथ्यो। कोदोजस्तो जाँड बनाउन मिल्दैनथ्यो। वर्षौं कुर्नुपर्ने बिरुवामा किन श्रम खर्च गर्ने भन्ने प्रश्न स्वाभाविक थियो।

तर गजराजले दार्जिलिङ देखेका थिए। उनले त्यहाँका पहाडमा हरियो रङले कोरिएका अनुशासित पङ्क्ति देखेका थिए। उनले एउटा पातले कसरी समुद्र पारि पुगेर सुनको मूल्य लिन सक्छ भन्ने बुझेका थिए। उनले हरकालाई भने, “यो अन्न होइन। यो व्यापार हो।”

हरकाले माटो सम्याउँदै जवाफ दियो, “व्यापारको भोक अन्नको भोकभन्दा ठूलो हुन्छ कि सानो?”

त्यस प्रश्नको जवाफ गजराजसँग थिएन।

बीउ उम्रन थाले। साना पातले कुहिरो चिरेर टाउको उठाए। इलामको माटोले विदेशी मानिएको बिरुवालाई अस्वीकार गरेन। पहाडले त्यसलाई आफ्नो बनायो। हिउँदको चिसो, वर्षाको पानी, बिहानको कुहिरो र दिउँसोको मधुरो घामले बिरुवाको स्वाद तयार गर्न थाले।

तर चिया उम्रनुभन्दा छिटो मानिसको आवश्यकता बढिरहेको थियो। पूर्वी पहाडका गाउँमा जमिन थोरै थियो। कर तिर्नुपर्ने थियो। अन्नले वर्षभरि पुग्दैनथ्यो। दार्जिलिङबाट बिचौलियाहरू आउँथे। उनीहरू काम, नगद ज्याला र राम्रो जीवनको सपना देखाउँथे।

एक साँझ हरकाको घरमा एउटा अपरिचित मानिस आयो। उसले आफूलाई दार्जिलिङको बगानमा कामदार पुर्‍याउने ठेकेदार बतायो। उसका शब्द मीठा थिए।

“त्यहाँ दिनदिनै पैसा पाइन्छ। खान बस्न मालिकले दिन्छ। बच्चालाई पनि काम मिल्छ। पहाड उस्तै हो, भाषा उस्तै हो। सीमा मात्र पार गर्ने हो।”

फूलमायाले चुलोमा उम्लिरहेको ढिँडो चलाउँदै सोधी, “मानिसलाई पैसा दिएर लैजान्छौ कि पैसा कमाउन लैजान्छौ?”

ठेकेदार हाँस्यो। “दिदी, मानिस आफैँ आफ्नो भाग्य बनाउन जान्छ।”

हरकाको ठूलो छोरो वीरमान त्यतिबेला सत्र वर्षको थियो। ऊ अग्लो, बलियो र जिज्ञासु थियो। उसले दार्जिलिङका बाटा, बजार, रेल र गोरा मालिकका कथा सुनेको थियो। आफ्नो बुबाको सानो बारीमा जीवनभरि कोदो रोपेर बस्नुभन्दा संसार हेर्न चाहन्थ्यो।

फूलमायाले उसलाई रोक्न खोजी। हरकाले धेरै सम्झायो। तर युवाको आँखामा टाढाको उज्यालो बलिसकेको थियो। अन्ततः वीरमान ठेकेदारसँग गयो।

सीमा पार गर्दा उसले पछाडि फर्केर इलाम हेर्‍यो। पहाड उस्तै थिए। रूख उस्तै थिए। कुहिरो उस्तै थियो। तर बाटोको अर्को छेउमा पुगेपछि मानिसको मूल्य फेरिएको थियो।

दार्जिलिङको बगानमा वीरमानले पहिलो दिन नै बुझेको थियो, ठेकेदारको वाचा र मालिकको हिसाब अलग कुरा हुन्। बस्न दिइएको घर साँघुरो थियो। छानाबाट पानी चुहिन्थ्यो। ज्यालाबाट खाद्यान्न, कपडा, औषधि र अग्रिम ऋणको रकम काटिन्थ्यो। बिहान उज्यालो नहुँदै सिट्ठी बज्थ्यो। दिनभरि पात टिप्दा औँला दुख्थे। लक्ष्यभन्दा कम तौल भए ज्याला काटिन्थ्यो।

बगानका मालिक अङ्ग्रेज थिए। तर कामदारहरू नेपाल, सिक्किम, भुटान, बिहार, छोटानागपुर र आसामका विभिन्न समुदायबाट ल्याइएका थिए। कसैले आफ्नो भाषा बोल्थ्यो। कसैले अर्काको भाषा बुझ्दैनथ्यो। उनीहरूलाई जोड्ने कुरा एउटै थियो, श्रम।

वीरमानसँगै काम गर्ने युवतीको नाम माया तामाङ थियो। ऊ सिन्धुपाल्चोकको गाउँबाट परिवारसहित आएकी थिई। उसका बुबा ज्वरोले मरेपछि परिवार ऋणमा डुबेको थियो। माया बिहान सबैभन्दा पहिले बगान पुग्थी र साँझ अन्तिममा फर्कन्थी।

एक दिन पानी परिरहेको थियो। हिलोमा चिप्लिएर माया लडी। उसको डोकोभरिका पात भुइँमा छरिए। निरीक्षकले रिसाएर चिच्यायो, “पात बिगारिस् भने पैसा तिर्नुपर्छ।”

वीरमानले पात टिप्न सहयोग गर्‍यो। निरीक्षकले उसलाई पनि गाली गर्‍यो।

त्यो रात मायाले सोधी, “यो चिया कस्तो मानिसले पिउँछ होला?”

वीरमानले भन्यो, “हामीजस्तो थाकेको मानिसले होला।”

माया हाँसी। “हामीले टिपेको चिया पिउन हामीसँग पैसा छैन। यो हाम्रो थकान नदेख्ने मानिसले पिउँछ।”

बगानको कारखानामा वीरमानले पातको रूपान्तरण देख्यो। भर्खर टिपिएको कोमल पातलाई फैलाएर ओइलाइन्थ्यो। त्यसपछि माडिन्थ्यो, हावामा राखेर रङ र सुवास बदलिन दिइन्थ्यो अनि सुकाइन्थ्यो। त्यही पात केही दिनपछि काठका बाकसमा बन्द भएर कलकत्ता जान्थ्यो। त्यहाँबाट जहाज चढेर बेलायत पुग्थ्यो।

कारखानाका बूढा मुन्सी मुखर्जी पढेलेखेका थिए। उनले संसारको नक्सा देखाउँदै कामदारलाई कहिलेकाहीँ व्यापारका कथा सुनाउँथे। उनले भनेका थिए, “चिया केवल पेय होइन। यो साम्राज्य चलाउने वस्तु हो।”

उनले चीनको कथा सुनाए। कुनै समय युरोपेलीहरू चियाका लागि चीनमा निर्भर थिए। चीनले विदेशी सामानभन्दा चाँदी लिन रुचाउँथ्यो। बेलायतबाट चाँदी बाहिरिन थालेपछि इस्ट इन्डिया कम्पनीले भारतमा अफिम उत्पादन गरेर चीनतर्फ बेच्न थाल्यो। चिनियाँ अधिकारीले अफिम रोक्न खोजे। त्यसपछि युद्ध भयो। बन्दुक, जहाज र सन्धिको बलमा चीनका बन्दरगाह खोलिए।

“त्यसो भए चियाका लागि युद्ध भयो?” वीरमानले सोध्यो।

मुखर्जीले भने, “युद्ध चियाका लागि मात्र हुँदैन। नाफाका लागि हुन्छ। तर नाफाले आफ्नो असली नाम लुकाउँछ।”

उनले रोबर्ट फर्चुन नाम गरेका स्कटिस वनस्पतिविद्को कथा पनि सुनाए। फर्चुन चिनियाँ भेषमा चीनको भित्री क्षेत्रमा पुगेका थिए। उनले चियाका बिरुवा, बीउ र प्रशोधनको ज्ञान बाहिर ल्याए। ती बिरुवा भारतमा रोपिए। चीनको एकाधिकार तोडियो।

माया ध्यान दिएर सुन्दै थिई। उसले सोधी, “बिरुवा चोरेर ल्याएपछि त्यो चिया कसको भयो?”

मुखर्जी केही बेर मौन रहे। “जसको जहाज, बजार र बन्दुक बलियो थियो, उसैको भयो।”

आसाममा पहिल्यै चियासँग परिचित सिङ्फो समुदाय थिए। उनीहरू स्थानीय चियाका पात औषधि र पेयका रूपमा प्रयोग गर्थे। तर बेलायती शासनले जंगल, जमिन र बिरुवालाई आफ्नै खोज भनेर घोषणा गर्‍यो। विशाल बगान स्थापना भए। स्थानीय मानिस कम ज्यालामा काम गर्न तयार नभएपछि टाढाटाढाबाट मजदुर ल्याइए। सम्झौता, ऋण र कानुनले उनीहरूलाई बगानमा बाँधियो। कागजमा उनीहरू दास थिएनन्। व्यवहारमा उनीहरूको स्वतन्त्रता मालिकको अनुमतिभित्र सीमित थियो।

वीरमानले बुझ्दै गयो, आफ्नो कथा दार्जिलिङको एउटा बगानमा मात्र सीमित थिएन। उसको पसिना समुद्रपारिको ठूलो प्रणालीमा मिसिएको थियो। चिया, चिनी, दूध, अफिम, जहाज र बन्दुक एउटै व्यापारिक संसारका अलग भाग थिए। क्यारिबियनका उखु बगानमा दास बनाइएका मानिसको श्रमबाट आएको चिनी, भारत र श्रीलङ्काका बगानको चिया तथा साम्राज्यले नियन्त्रण गरेको दूधको बजार मिलेर बेलायती स्वाद बनेको थियो।

तर इतिहास बुझ्दैमा पेट भरिँदैनथ्यो। वीरमानले काम गरिरह्यो। उसले मायासँग विवाह गर्‍यो। उनीहरूको सानो घर बगानकै जमिनमा बन्यो। छोरा जन्मियो। उनीहरूले उसको नाम जीवन राखे, किनकि कठिनाइबीच जन्मिएको बच्चालाई अरू कुनै नाम उचित लागेन।

वर्षहरू बिते। चियाका बोट घना भए। रेलको सिट्ठी पहाडमा सुनिन थाल्यो। दार्जिलिङ चिया संसारमा प्रसिद्ध हुँदै गयो। लन्डनका व्यापारीले त्यसको सुवासमा कविता लेखे। नीलामीमा मूल्य बढ्यो। चाँदीका भाँडामा चिया पस्किइयो। तर वीरमानको ज्याला थोरै मात्र बढ्यो।

एक बिहान बगानमा हडताल भयो। मजदुरहरूले ज्याला बढाउन, बिरामीलाई औषधि दिन र गर्भवती महिलालाई आराम दिन माग गरे। निरीक्षकहरूले प्रहरी बोलाए। भीडलाई तितरबितर गर्न लाठी चल्यो।

वीरमानको टाउको फुट्यो। माया लडेर घाइते भई। त्यो रात उनीहरूको घरमा बत्ती बलेन। जीवनले पहिलो पटक आफ्नो बुबाको आँखामा आँसु देख्यो।

“बुबा,” उसले सोध्यो, “हामीले यो बगान बनायौँ भने यो हाम्रो किन होइन?”

वीरमानले छोराको कपाल सुम्सुम्याउँदै भन्यो, “बिरुवा रोप्ने हात र जमिनको कागज समात्ने हात अलग हुँदा बगान रोप्नेको हुँदैन।”

जीवन बगानमै हुर्कियो। उसले नेपाली बोल्यो, बजारमा हिन्दी र बङ्गाली सिक्यो, विद्यालयमा अङ्ग्रेजी अक्षर चिन्यो। शिक्षकले एक दिन मुगल साम्राज्यको पाठ पढाउँदै थिए। कक्षाको एउटा बालकले मुगलहरू फ्रान्सेली थिए कि भनेर सोध्यो। शिक्षक हाँसेनन्। उनले मुगल साम्राज्य मध्यएसिया र भारतीय उपमहाद्वीपको इतिहाससँग जोडिएको बताए। फ्रान्सेली व्यापारी, चिकित्सक र यात्री भने मुगल दरबारमा पुगेका थिए। फ्राँस्वा बर्नियरजस्ता यात्रीले दरबार र समाजबारे लेखेका थिए।

जीवनलाई त्यो पाठ मन पर्‍यो। उसले बुझ्यो, कुनै ठाउँमा विदेशी मानिस पुग्नु र त्यहाँको राज्य विदेशी हुनु एउटै कुरा होइन। नेपालमा बेलायती शासन थिएन। तर बेलायती अर्थतन्त्रको छाया नेपाली गाउँसम्म पुगेको थियो। नेपाल राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र थियो, तर नेपाली श्रमिक औपनिवेशिक बगानभित्र बाँधिएका थिए।

जीवनले पढाइ छोडेन। दिनमा कारखानामा काम गर्थ्यो। राति पुराना किताब पढ्थ्यो। मुन्सी मुखर्जीले अवकाश लिनुअघि आफ्ना केही पुस्तक उसलाई दिएका थिए। ती पुस्तकमा साम्राज्य, व्यापार र वनस्पतिको इतिहास थियो।

भारत स्वतन्त्र हुने समय नजिकिँदै थियो। बगानका मालिकहरूको स्वर बदलिएको थियो। बेलायती झन्डा झर्ने कुरा चल्थ्यो। कामदारमा आशा थियो, अब जमिन र जीवन फेरिन्छ कि भन्ने।

स्वतन्त्रता आयो। झन्डा फेरियो। कार्यालयमा मालिकका तस्बिर फेरिए। तर बगानको सिट्ठी उही समयमा बज्यो। तौल गर्ने तराजु उही रह्यो। श्रमिक बस्तीका चुहिने छाना उस्तै रहे।

वीरमान बूढो भइसकेको थियो। उसले जीवनलाई भन्यो, “शासन फेरियो। मालिकको भाषा फेरियो। तर हाम्रो हिसाबको कापी फेरिएन।”

त्यही समयमा जीवनले इलाम फर्कने निर्णय गर्‍यो। उसका हजुरबुबा हरका जीवित थिएनन्। फूलमाया पनि बितिसकेकी थिई। तर इलाममा परिवारको सानो जमिन बाँकी थियो। वीरमान फर्कन चाहँदैनथ्यो। उसको सम्पूर्ण जीवन दार्जिलिङमा बितेको थियो। माया पनि त्यही माटोमा आफ्ना मृतक आफन्त गाडिएका कारण छोड्न सक्दिनथी।

जीवन पत्नी सरस्वती र छोरी जुनालाई लिएर इलाम आयो।

इलाममा चिया थियो, तर उद्योग कमजोर थियो। केही ठूला बगान र सरकारी प्रयासबाहेक धेरै किसानले चियालाई भरपर्दो आम्दानीको स्रोत मानेका थिएनन्। बजार दार्जिलिङ र भारतीय व्यापारीको नियन्त्रणमा थियो। प्रशोधन कारखाना सीमित थिए। किसानले हरियो पात बेच्नुपर्ने हुन्थ्यो। मूल्य व्यापारीले तोक्थे।

जीवनले पुर्खाको जमिनमा चिया रोप्यो। उसले दार्जिलिङमा सिकेको सीप प्रयोग गर्‍यो। बोटबीचको दूरी मिलायो। छायाका रूख रोप्यो। पात टिप्ने समय निर्धारण गर्‍यो। उसले गाउँका किसानलाई दुई पात र एक मुनाको महत्त्व बुझायो।

तर उच्च गुणस्तरको पात उत्पादन गरे पनि मूल्य कम थियो। भारतीय व्यापारी आउँथे। उनीहरूले पात वा प्रशोधित चिया सस्तोमा किन्थे। सीमापारि लगेपछि त्यही चिया दार्जिलिङको उत्पादनसँग मिसाइन्थ्यो। प्रसिद्ध नामको लेबल लागेपछि त्यसको मूल्य धेरै गुणा बढ्थ्यो।

एक व्यापारीले जीवनलाई खुला रूपमा भनेको थियो, “तिम्रो चिया राम्रो छ। तर नाम छैन।”

जीवनले सोध्यो, “नाम कसरी बन्छ?”

व्यापारीले आफ्नो सुनको औँठी घुमाउँदै भन्यो, “नाम बनाउन इतिहास चाहिन्छ, बजार चाहिन्छ, पैसा चाहिन्छ।”

जीवनले शान्त स्वरमा भन्यो, “इतिहास त हाम्रो पनि छ।”

व्यापारी हाँस्यो। “बजारले नचिनेको इतिहास कथा मात्र हो।”

त्यो वाक्य जीवनको मनमा काँडाजस्तो गड्यो। उसले बुझेको थियो, उत्पादन गर्नु र पहिचान पाउनु फरक कुरा हुन्। नेपाली किसानले पात उत्पादन गर्थे। अरूले त्यसको नाम, कथा र मूल्य आफ्नो बनाउँथे।

जुना आफ्ना बुबासँग बगानमा हिँड्थी। ऊ हरेक बिरुवाको फरक सुवास चिन्न सक्थी। पानी परेको वर्षको चिया र सुक्खा वर्षको चियामा भिन्नता भेट्थी। माथिल्लो पाखाको पात र खोँचको पातको स्वाद अलग छुट्याउँथी।

“बुबा, हाम्रो चियालाई किन दार्जिलिङको नाम चाहिन्छ?” उसले एक दिन सोधी।

जीवनले भन्यो, “किनकि संसारले हाम्रो नाम सुनेको छैन।”

“हामी आफैँ सुनाउन सक्दैनौँ?”

जीवनले छोरीको अनुहार हेर्‍यो। उसलाई वीरमानले सोधेको पुरानो प्रश्न सम्झना आयो। हामीले बनाएको बगान हाम्रो किन होइन?

“सक्छौँ,” उसले भन्यो, “तर आवाज बलियो बनाउन धेरै मानिस एक ठाउँमा उभिनुपर्छ।”

त्यही सोचबाट किसानको सानो समूह बन्यो। सुरुमा पाँच परिवार मात्र थिए। उनीहरूले सामूहिक रूपमा पात सङ्कलन गर्ने र मूल्यमा मोलमोलाइ गर्ने निर्णय गरे। व्यापारीले समूह फुटाउने प्रयास गरे। कसैलाई अग्रिम पैसा दिए। कसैलाई अरूभन्दा बढी मूल्य दिने वाचा गरे। केही किसान समूह छोडेर गए।

जुनाले गाउँगाउँ हिँडेर महिलासँग कुरा गरी। चिया टिप्ने अधिकांश हात महिलाका थिए। तर मूल्य र बिक्रीको निर्णय पुरुषले गर्थे। उसले महिलालाई बैठकमा आउन आग्रह गरी।

एक वृद्धाले भनिन्, “हाम्रो नाम कागजमा छैन। हामी बैठकमा गएर के गर्ने?”

जुनाले जवाफ दिई, “पातमा तपाईंको औँलाको छाप छ। कागजमा नाम किन नहुने?”

बिस्तारै समूह सहकारीमा बदलियो। उनीहरूले हातैले चिया प्रशोधन गर्ने सानो कोठा बनाए। बाँसका तख्तामा पात ओइलाए। हातले माडे। तापक्रम मिलाउन कठिन थियो। कहिले चिया डढ्थ्यो। कहिले पर्याप्त सुक्दैनथ्यो। कहिले सुवास राम्रो आउँथ्यो, तर रङ कमजोर हुन्थ्यो।

जीवनले दार्जिलिङको कारखानामा सिकेको ज्ञान प्रयोग गर्‍यो। तर उसले त्यहाँको ठूलो मेसिनको नक्कल मात्र गर्न चाहेन। इलामको माटो र मौसमलाई सुहाउने स्वाद खोज्न चाह्यो।

त्यस समय बजारमा सिटिसी चियाको माग बढिरहेको थियो। मेसिनले पातलाई मिच्ने, च्यात्ने र साना दानामा बेरिने गरी प्रशोधन गर्थ्यो। त्यसबाट गाढा रङ, कडा स्वाद र छिटो तयार हुने चिया बन्थ्यो। दूध र चिनी हालेर पिउन उपयुक्त थियो। तर जीवन र जुनाले कोमल पातको आकार, सुवास र तहगत स्वाद जोगाउने अर्थोडक्स चियामा सम्भावना देखे।

गाउँका केही किसानले आपत्ति जनाए।

“मानिसलाई गाढा रङ चाहिन्छ। सुवासको कुरा गरेर पेट भरिँदैन,” उनीहरूले भने।

जुनाले उनीहरूको कुरा अस्वीकार गरिन। “सिटिसी पनि उत्पादन गरौँ। तर हाम्रो पहाडले दिन सक्ने विशेष स्वाद सस्तोमा नफालौँ।”

उसको जीवनमा प्रेम पनि त्यही सहकारीसँगै आयो। अर्जुन राई नामको युवक कृषिसम्बन्धी तालिम लिएर गाउँ फर्किएको थियो। उसले बजार, प्याकेजिङ र लेखापालको काम बुझ्थ्यो। उसले सहकारीको चियामा पहिलो पटक इलामको नाम छाप्ने प्रस्ताव राख्यो।

कागजको सानो पोकोमा उनीहरूले लेखे, “इलामको पहाडी चिया।”

त्यो नाम ठूलो बजारसम्म पुगेन। तर गाउँको पसलमा पहिलो पोको बिक्री हुँदा जीवनले लामो समय त्यसलाई हेरिरह्यो। उसको आँखामा आँसु आयो।

“बुबा, किन रुनुभएको?” जुनाले सोधी।

जीवनले भन्यो, “आज पहिलो पटक हाम्रो पात हाम्रो नाममा बेचियो।”

सहकारीको यात्रा सजिलो थिएन। सडक कमजोर थियो। वर्षामा पहिरोले बाटो बन्द हुन्थ्यो। बिजुली अनियमित थियो। बैंकले धितो खोज्थ्यो। सरकारी कार्यालयले अनुमति, परीक्षण र प्रमाणपत्रका अनेक कागज माग्थे। किसानले गुणस्तर कायम राख्न कठिन मान्थे। विदेशी खरिदकर्ताले नमुना माग्थे, तर नियमित ठूलो परिमाण सुनिश्चित गर्न सहकारीसँग क्षमता थिएन।

त्यसमाथि सीमापारिको पुरानो व्यापारिक सञ्जाल शक्तिशाली थियो। बिचौलियाले नेपाली चिया सस्तोमा किनेर अर्को नाममा बेचिरहे। किसानलाई तत्काल नगद चाहिन्थ्यो। सहकारीले भुक्तानी गर्न समय लगाउँथ्यो। धेरै किसान पुनः बिचौलियातिर फर्कन्थे।

जीवन बूढो हुँदै गयो। एक साँझ उसले जुनालाई मुन्सी मुखर्जीका पुराना पुस्तक र वीरमानको चिठी भएको बाकस दियो।

“यो हाम्रो परिवारको सम्पत्ति हो,” उसले भन्यो।

जुनाले हाँस्दै सोधी, “जमिनको कागज होइन?”

“जमिन हराउन सक्छ। किताब जल्न सक्छ। तर यसमा भएको स्मृति तिमीले सम्झियौ भने कसैले खोस्न सक्दैन।”

त्यस रात जीवनले आफ्नो बुबा वीरमानको अन्तिम चिठी पढेर सुनायो। चिठीमा दार्जिलिङका पुराना बोट, मजदुर आन्दोलन र मायाको मृत्युको कुरा थियो। अन्तिम पङ्क्तिमा लेखिएको थियो, “हामीले अरूको नामका लागि चिया टिप्यौँ। तिमीले आफ्नै नामका लागि रोप्नू।”

केही महिनापछि जीवनको मृत्यु भयो। उसलाई चिया बगानको माथिल्लो छेउमा गाडियो। जुनाले त्यहाँ एउटा चियाको बिरुवा रोपी। उसले कुनै शिलालेख राखिन। “बोटले नै कथा भन्नेछ,” उसले भनी।

समय फेरि अघि बढ्यो। सडक गाउँसम्म आइपुग्यो। मोबाइल फोन देखिन थाल्यो। विदेश जाने युवाको सङ्ख्या बढ्यो। कसैले खाडी रोज्यो। कसैले मलेसिया। कसैले काठमाडौँको होटलमा काम खोज्यो। चिया बगानमा काम गर्ने हात कम हुँदै गए।

जुनाकी छोरी आस्था पढ्न काठमाडौँ गई। ऊ अर्थशास्त्र र व्यापार पढ्न चाहन्थी। गाउँका मानिसले भने, “पढेपछि सरकारी जागिर खानू। चियामा फर्केर के गर्छ्यौ?”

आस्थाले बाल्यकालदेखि हजुरबुबाको बाकस देखेकी थिई। उसले दार्जिलिङमा पसिना बगाएका वीरमानको चिठी पढेकी थिई। उसलाई चियाको स्वादभन्दा त्यसमा मिसिएको इतिहासले बढी तान्थ्यो।

काठमाडौँको कक्षामा उसले विश्व व्यापार, ब्रान्ड, मूल्य शृङ्खला र बौद्धिक सम्पत्तिबारे पढी। उसले थाहा पाई, किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको अन्तिम खुद्रा मूल्यमा किसानको हिस्सा सानो हुन सक्छ। प्रशोधन, प्याकेजिङ, कथा, प्रमाणपत्र, ढुवानी र बजार पहुँचले मूल्यको ठूलो भाग नियन्त्रण गर्छ।

एक प्राध्यापकले सोधे, “नेपालले कच्चा वस्तु बेचेर समृद्ध हुन सक्छ?”

आस्थाले इलाम सम्झी। “कच्चा वस्तु मात्र बेचेर होइन। आफ्नो वस्तुको नाम, कथा र बजार पनि आफैँसँग राख्नुपर्छ।”

पढाइ सकिएपछि आस्था गाउँ फर्की। जुनाको कपाल सेतै भइसकेको थियो। सहकारी चलिरहेको थियो, तर पुरानो मेसिन बिग्रिन थालेको थियो। युवा सदस्य घटेका थिए। खातामा ऋण थियो।

आस्थाले सहकारीको चिया चाखी। स्वाद अझै राम्रो थियो। तर प्याकेट साधारण थियो। उत्पादन मिति स्पष्ट थिएन। किसानको नाम थिएन। विदेशी ग्राहकसँग सम्पर्क थिएन।

उसले सहकारीको बैठकमा भनिन्, “हामी चिया मात्र बेचिरहेका छौँ। अब उत्पत्तिस्थल, किसान र स्वादको कथा बेच्नुपर्छ।”

एक वृद्ध किसानले रिसाउँदै भने, “कथा बेचेर पैसा आउँछ?”

आस्थाले उत्तर दिई, “अरूले हाम्रो कथा बेचेर वर्षौंदेखि पैसा कमाइरहेका छन्।”

उसले इन्टरनेटमार्फत साना विदेशी चिया व्यापारीसँग सम्पर्क सुरु गरी। नमुना पठाइयो। कतिपयले जवाफ दिएनन्। कतिपयले मूल्य घटाउन खोजे। एक अमेरिकी व्यापारीले लेख्यो, “नेपाली चिया दार्जिलिङजस्तो लाग्छ।”

आस्थाले जवाफ दिई, “यो दार्जिलिङजस्तो होइन। यो इलामको चिया हो। हिमाली हावा, मनसुनी वर्षा, साना किसानको जमिन र हातले प्रशोधन गरिएको आफ्नै स्वाद भएको चिया।”

त्यस व्यापारीले फेरि नमुना माग्यो।

सहकारीले किसानअनुसार पात छुट्याउन थाल्यो। कुन उचाइ, कुन बगान, कुन दिन र कुन मौसममा टिपिएको हो भन्ने अभिलेख राखियो। विषादीको प्रयोग घटाइयो। प्राङ्गारिक उत्पादनतर्फ जाने योजना बन्यो। महिलाको नाममा सदस्यता र भुक्तानी सुरु गरियो।

सबै कुरा सजिलै सफल भएन। प्रमाणपत्र महँगो थियो। निर्यात प्रक्रिया जटिल थियो। नमुना मन पराउने व्यापारीले ठूलो परिमाण माग्दा सहकारीले दिन सकेन। ढुवानी खर्चले मूल्य बढायो। कहिलेकाहीँ सीमामा सामान रोकियो। कहिले भुक्तानी ढिलो आयो।

एक वर्ष असिनाले बगान नष्ट गर्‍यो। अर्को वर्ष लामो खडेरी पर्‍यो। मौसमको पुरानो तालिका बिग्रँदै थियो। जुनाले भनिन्, “पहिले कुहिरो कुन महिनामा आउँछ भन्ने थाहा हुन्थ्यो। अब आकाशको मन बुझिँदैन।”

जलवायु परिवर्तन आस्थाका लागि पुस्तकको शब्द मात्र रहेन। पातको आकार, उत्पादनको समय, कीराको प्रकोप र स्वादमै त्यसको प्रभाव देखियो। सहकारीले पानी सङ्कलन, छायाका रूख, जैविक मल र माटो संरक्षणमा लगानी गर्न थाल्यो।

त्यही क्रममा आस्था दार्जिलिङ गई। उसले आफ्ना पुर्खा बसेको पुरानो बगान खोजी। श्रमिक बस्तीका केही घर फेरिएका थिए। केही उस्तै थिए। चियाका धेरै बोट बूढा भएका थिए। मजदुर आन्दोलनका नारा भित्तामा देखिन्थे। युवा पुस्ता बगान छोड्न चाहन्थ्यो। ज्याला, आवास र अधिकारका प्रश्न अझै बाँकी थिए।

एक वृद्ध कामदारले वीरमानको नाम सुनेपछि लामो समय सोच्यो। “मेरो बाजेले त्यो नाम लिनुहुन्थ्यो,” उसले भन्यो, “टाउको फुटेको हडतालको कुरा गर्दा।”

आस्था मौन भई। इतिहास अचानक किताबबाट निस्केर मानिसको स्मृतिमा उभिएको थियो।

वृद्धले चिया पकाएर ल्यायो। गाढा सिटिसी चियामा दूध र चिनी हालिएको थियो।

“यो मालिकको चिया होइन,” उसले हाँस्दै भन्यो, “यो हाम्रो बिहान हो।”

आस्थाले कप समाती। उसले बुझी, कुनै स्वादलाई केवल औपनिवेशिक अवशेष भनेर अस्वीकार गर्न मिल्दैन। मानिसले इतिहासबाट आएका वस्तुलाई आफ्नो जीवनअनुसार बदल्छन्। दूधचिया श्रमको बीचमा ऊर्जा बनेको थियो। मसला चिया घरको आत्मीयता बनेको थियो। औपनिवेशिक व्यापारबाट फैलिएको पेय स्थानीय संस्कृतिमा प्रवेश गरेर नयाँ अर्थ पाइसकेको थियो।

आस्था पुरानो कारखानामा गई। गाइडले दार्जिलिङ चियाको विश्वव्यापी प्रतिष्ठा सुनायो। उसले ब्रिटिस बगान प्रणाली, रेल र नीलामी बजारको इतिहास बतायो। तर कामदारको कथा छोटो थियो।

आस्थाले सोधी, “यी बगान बनाउने नेपाली, आदिवासी र आप्रवासी श्रमिकको इतिहास कहाँ छ?”

गाइड केही बेर रोकियो। “त्यो इतिहास परिवारका कथामा छ,” उसले भन्यो, “सङ्ग्रहालयमा कम छ।”

आस्थाले उत्तर दिई, “त्यसैले बजारले मालिकको नाम सम्झन्छ, मजदुरको होइन।”

इलाम फर्केपछि उसले सहकारी भवनको एउटा कोठा स्मृति कक्ष बनाउने प्रस्ताव गरी। त्यहाँ पुराना डोका, पात टिप्ने कैंची, प्रशोधनका भाँडा, जीवनका कापी, वीरमानका चिठी र चिया व्यापारको नक्सा राखियो। दार्जिलिङ, आसाम, चीन, कलकत्ता, लन्डन र इलामलाई जोड्ने रेखा कोरियो।

जुनाले त्यो नक्सा हेरेर भनिन्, “हामीले सानो बारीमा पात टिप्यौँ। हाम्रो पात यति टाढा जान्थ्यो भन्ने कहिल्यै सोचेनौँ।”

आस्थाले भनिन्, “पात मात्र होइन, हजुरआमा। श्रम पनि जान्थ्यो। पैसा भने सबै फर्केर आउँदैनथ्यो।”

सहकारीले आफ्नो नयाँ चियाको नाम राख्यो, “कुहिरोभित्रको इतिहास।”

प्याकेटमा कुनै दरबार वा गोरा मालिकको चित्र थिएन। त्यहाँ पात टिपिरहेकी एक वृद्ध महिलाको हात थियो। पछाडि छोटो कथा लेखिएको थियो। यो चिया आफ्नै जमिनमा काम गर्ने साना किसानले उत्पादन गरेका हुन्। यसको मूल्यको निश्चित हिस्सा किसान, श्रमिक कल्याण र माटो संरक्षणमा जान्छ।

पहिलो ठूलो विदेशी अर्डर आएको दिन सहकारीमा उत्सवजस्तो भयो। तर आस्थाले सबैलाई सावधान गराई।

“एउटा अर्डर सफलता होइन। हामी फेरि अर्को शक्तिशाली व्यापारीमा निर्भर भयौँ भने पुरानै कथा दोहोरिन्छ।”

सहकारीले घरेलु बजारलाई पनि प्राथमिकता दियो। विद्यालयका विद्यार्थीलाई बगान घुमाइयो। उनीहरूलाई चिया केवल कपभित्रको पेय नभई इतिहास, कृषि, विज्ञान, श्रम र व्यापारको मेल हो भनेर बुझाइयो।

एक विद्यार्थीले सोध्यो, “नेपाल उपनिवेश नभएको भए हाम्रो चियाको इतिहासलाई औपनिवेशिक किन भन्नु?”

आस्थाले केही बेर सोचेर उत्तर दिई।

“उपनिवेशवाद केवल झन्डा गाड्नु होइन। कसले उत्पादन गर्छ, कसले मूल्य तोक्छ, कसको नाममा वस्तु बेचिन्छ र नाफा कहाँ जान्छ भन्ने प्रश्न पनि हो। नेपाल स्वतन्त्र थियो। तर हाम्रा मानिस उपनिवेशभित्र काम गर्न गए। हाम्रो चिया औपनिवेशिक बजारको छायामा बेचियो। राजनीतिक सीमा स्वतन्त्र रहे पनि आर्थिक सम्बन्ध सधैँ समान थिएन।”

अर्को विद्यार्थीले सोध्यो, “त्यसो भए अहिले हामी स्वतन्त्र छौँ?”

आस्था मुस्कुराई। “त्यो प्रश्नको उत्तर तिमीहरूले दिनुपर्छ। किसानले मूल्य तोक्न सक्छ कि सक्दैन? श्रमिकले सम्मानजनक ज्याला पाउँछ कि पाउँदैन? वस्तु आफ्नो नाममा बेचिन्छ कि अरूको नाममा? बीउ, प्रविधि, प्रमाणपत्र र बजारमाथि कसको नियन्त्रण छ? स्वतन्त्रता हरेक पुस्ताले नयाँ गरी जाँच्नुपर्ने कुरा हो।”

जुनाको स्वास्थ्य कमजोर हुँदै गयो। ऊ बिहान बगानमा जान सक्दिनथी। घरको झ्यालबाट हरिया पङ्क्ति हेर्थी। एक दिन उसले आस्थालाई बोलाई।

“मलाई माथिल्लो पाखामा लैजा।”

आस्थाले आमालाई सहारा दिएर जीवनको समाधिसम्म पुर्‍याई। त्यहाँ रोपिएको चियाको बोट ठूलो भइसकेको थियो। जुनाले त्यसको पात छोई।

“तिम्रा हजुरबुबा भन्थे, बोटले कथा भन्नेछ,” उसले बिस्तारै भनी।

हावाले पात हल्लायो। टाढाको कारखानाबाट चिया सुकाउँदै गरेको सुवास आयो।

“कथा सुनिन्छ?” आस्थाले सोधी।

जुनाले आँखा बन्द गरी।

“सुनिन्छ। तर सुन्न मानिस शान्त हुनुपर्छ।”

त्यस वर्ष जुनाको मृत्यु भयो। सहकारीका सबै किसान उसको अन्त्येष्टिमा आए। कसैले उसलाई उद्योगपति भनेन। ऊ कुनै सरकारी पदमा पुगेकी थिइन। उसका नाममा ठूलो सम्पत्ति थिएन। तर गाउँका महिलाले पहिलो पटक आफ्नै नाममा सहकारीको भुक्तानी पाउँदा जुनालाई सम्झन्थे। किसानले पातको मूल्यमा सामूहिक मोलमोलाइ गर्दा उसको आवाज सम्झन्थे। प्रत्येक प्याकेटमा इलामको नाम देख्दा जीवन र जुनाको संघर्ष जीवित हुन्थ्यो।

आस्थाले आमाको मृत्युपछि वीरमानको बाकस फेरि खोली। भित्र एउटा पुरानो, लगभग मेटिन लागेको कागज थियो। त्यो हरकाले गजराजसँग काम गरेको समयको टिपोट जस्तो देखिन्थ्यो। अक्षर अस्पष्ट थिए। अन्तिमतिर एउटा वाक्य मात्र पढ्न सकिन्थ्यो।

“बीउ कसले दियो भन्ने कुरा भविष्यले बिर्सन सक्छ, तर त्यसलाई हुर्काउने हात बिर्सनु हुँदैन।”

आस्थाले त्यो वाक्य स्मृति कक्षको भित्तामा राखी।

वर्षौंपछि “कुहिरोभित्रको इतिहास” नामको चिया विदेशका साना पसलमा देखिन थाल्यो। ग्राहकले त्यसको फूलजस्तो सुवास, हल्का गुलियोपन र लामो स्वादको प्रशंसा गरे। केहीले दार्जिलिङसँग तुलना गरे। आस्थाले तुलना रोक्न खोजिन। तर हरेक संवादमा भिन्नता स्पष्ट पार्थी।

“छिमेकी पहाडको माटो र मौसममा समानता हुन सक्छ,” ऊ भन्थी, “तर इतिहास, किसानको संरचना र स्वामित्व फरक छन्। हाम्रो चिया कसैको नक्कल होइन।”

दार्जिलिङका केही श्रमिक सहकारीसँग पनि सम्बन्ध बन्यो। सीमा दुई देशबीचको थियो। तर श्रमको स्मृति साझा थियो। उनीहरूले अनुभव साटे। बूढा बोट कसरी पुनर्जीवित गर्ने, श्रमिकको स्वामित्व कसरी बढाउने, साना उत्पादकले बजारमा कसरी प्रवेश गर्ने भन्ने छलफल भयो।

एक संयुक्त कार्यक्रममा दार्जिलिङकी मजदुर नेतृ पेमाले भनिन्, “हामीले विश्वप्रसिद्ध नाम बनायौँ। तर त्यो नामको स्वामित्व हामीसँग छैन।”

आस्थाले जवाफ दिई, “हामीसँग आफ्नै जमिन छ। तर बजारमा नाम बनाउन अझै संघर्ष गरिरहेका छौँ।”

पेमाले हात बढाई। “तिमीहरूसँग हामीले गुमाएको कुरा छ। हामीसँग तिमीहरूले बनाउनुपर्ने बजारको अनुभव छ।”

दुवैले हात मिलाए। त्यो क्षण कुनै ठूलो सम्झौता भएन। कुनै मन्त्री आएन। कुनै झन्डा फहराइएन। तर पुरानो औपनिवेशिक सीमाका दुवैतर्फका श्रमिक र किसानले पहिलो पटक एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझा इतिहासका उत्तराधिकारीका रूपमा हेरे।

साँझ इलामको डाँडामा कुहिरो फेरि उक्लियो। सहकारीको नयाँ पुस्ताका किशोरकिशोरी मोबाइलबाट ग्राहकसँग कुरा गरिरहेका थिए। कोही माटो परीक्षण गर्दै थिए। कोही वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने पोखरी बनाउँदै थिए। कोही चियाको नयाँ स्वाद परीक्षण गर्दै थिए।

आस्था त्यही डाँडामा उभिई जहाँ धेरै पुस्ताअघि गजराज र हरकाले पहिलो बीउबारे कुरा गरेका थिए। उसले कल्पना गरी, गजराजले बीउभित्र व्यापार देखेका थिए। हरकाले माटो देखेको थियो। वीरमानले श्रमको बन्धन देख्यो। जीवनले नामको आवश्यकता बुझ्यो। जुनाले सामूहिक स्वामित्वको बाटो खोलिन्। अब उसको पुस्ताले बजारसँगै न्याय खोज्नुपर्थ्यो।

तल बगानमा काम सकेर मानिसहरू घर फर्किरहेका थिए। उनीहरूको डोकामा पात थिएन। तर कपडा र शरीरमा चियाको सुवास टाँसिएको थियो।

आस्थाले एक मुठी माटो उठाई। यही माटोमा इतिहासका अनेक तह थिए। दरबारको महत्त्वाकाङ्क्षा थियो। किसानको धैर्य थियो। सीमापारि गएको युवाको पीडा थियो। बगानमा जन्मिएको प्रेम थियो। हडतालमा बगेको रगत थियो। व्यापारीले खोसेको नाम थियो। महिलाले बनाएको सहकारी थियो। विदेश पुगेको नयाँ पहिचान थियो।

कुहिरो बाक्लिँदै गयो। दार्जिलिङ देखिन छोड्यो। तर आस्थालाई सीमा हराएको जस्तो लागेन। बरु सीमाभन्दा पुरानो र गहिरो सम्बन्ध देखियो। एउटै पहाडको हावा, उस्तै वर्षा र साझा श्रमले जोडिएका मानिसको सम्बन्ध।

उसले सहकारी भवनतिर फर्कनुअघि हरकाको पुरानो प्रश्न सम्झी।

व्यापारको भोक अन्नको भोकभन्दा ठूलो हुन्छ कि सानो?

यति धेरै पुस्तापछि पनि त्यसको सरल उत्तर थिएन। व्यापारले गाउँमा नगद ल्याएको थियो। शिक्षा, सडक र अवसर दिएको थियो। तर व्यापारले मूल्य खोसेको थियो। श्रमलाई अदृश्य बनाएको थियो। मानिसको आवश्यकतालाई नाफाको हिसाबमा नापेको थियो।

सायद प्रश्न व्यापार चाहिन्छ कि चाहिँदैन भन्ने थिएन। प्रश्न व्यापार कसको नियममा चल्छ भन्ने थियो। चियाको मूल्य बजारले मात्र निर्धारण गर्ने कि त्यसमा माटोको स्वास्थ्य, श्रमिकको जीवन र किसानको सम्मान पनि जोडिने? प्रसिद्धि एउटा ठाउँको नामले मात्र पाउने कि त्यो नाम बनाउने हातले पनि पाउने? इतिहास विजेता र मालिकले मात्र लेख्ने कि पात टिप्ने औँलाले पनि लेख्ने?

आस्थाले तल हेरी। नयाँ रोपिएका बिरुवाका साना पात कुहिरोभित्र चम्किरहेका थिए।

ती बिरुवालाई साम्राज्यको कथा थाहा थिएन। तिनलाई दार्जिलिङ र इलाम छुट्याउने सीमा थाहा थिएन। तिनलाई लन्डनको बजार, कलकत्ताको बन्दरगाह, अफिम युद्ध वा रोबर्ट फर्चुनको यात्रा थाहा थिएन। तिनलाई माटो, पानी, घाम र हेरचाह मात्र थाहा थियो।

तर एक दिन ती पात मानिसको हातमा पुग्नेछन्। मानिसले तिनलाई टिप्नेछ। प्रशोधन गर्नेछ। नाम दिनेछ। बजारमा पठाउनेछ। अनि त्यहीँबाट न्याय वा शोषणको नयाँ कथा सुरु हुनेछ।

आस्थाले मनमनै प्रण गरी, अब यो कथा अरूले मात्र लेख्ने छैनन्।

कुहिरोले उसको अनुहार छोयो। टाढा कतै चिया उम्लिरहेको आवाज आयो। कसैले दूध हालेको थियो। कसैले चिनी। कसैले पातको शुद्ध सुवास जोगाउन पानी मात्र प्रयोग गरेको थियो। स्वाद फरक थिए। तर प्रत्येक कपमा इतिहासको कुनै न कुनै अंश घुलिरहेको थियो।

आस्था बिस्तारै घरतिर हिँडी। उसको पछाडि चियाका बोट हावामा हल्लिरहेका थिए। तिनको आवाज सानो थियो, तर मौन थिएन।

पहाडले अन्ततः आफ्नै कथा भन्न थालेको थियो।