हिरोशिमाको गर्मी उत्सवमा नेपाली समुदायलाई निम्तो, आतसबाजीदेखि शान्ति प्रार्थनासम्म

 हिरोशिमाको गर्मी उत्सवमा नेपाली समुदायलाई निम्तो, आतसबाजीदेखि शान्ति प्रार्थनासम्म

जापानको गर्मी केवल बढ्दो तापक्रम, चर्को घाम र आद्र्रताले भरिएको ऋतु मात्र होइन। यो स्थानीय बस्ती, परिवार, व्यापारिक क्षेत्र र सांस्कृतिक संस्थाहरू एकै ठाउँमा भेला हुने उत्सवको समय पनि हो। साँझ पर्नासाथ बज्ने ताइकोको ताल, युकाता लगाएर सडकमा निस्किएका बालबालिका, खानाका साना पसल, नदी र समुद्रमाथि फुल्ने रंगीन आतसबाजी तथा मन्दिर वरिपरि हुने परम्परागत अनुष्ठानले जापानी गर्मीलाई विशेष बनाउँछन्। हिरोशिमामा बस्दै आएका नेपालीका लागि यस्ता कार्यक्रम मनोरञ्जनको अवसर मात्र होइनन्। यी स्थानीय समाज, संस्कृति र इतिहाससँग नजिक हुने खुला कक्षाजस्तै हुन्।

सन् २०२६ को गर्मीयाममा हिरोशिमा प्रिफेक्चरका विभिन्न सहरमा दर्जनौँ उत्सव, रात्रिबजार, सांस्कृतिक प्रस्तुति र आतसबाजी कार्यक्रम हुँदैछन्। जुलाई २२ मा अद्यावधिक गरिएको कार्यक्रम विवरणमा हिरोशिमा प्रिफेक्चरभित्र मात्रै ४४ वटा गर्मी उत्सव तथा आतसबाजी कार्यक्रम समेटिएका छन्। मौसम, भीड व्यवस्थापन वा अन्य परिस्थितिका कारण कार्यक्रम स्थगित, स्थानान्तरण वा रद्द हुन सक्ने भएकाले घरबाट निस्कनुअघि आयोजकको आधिकारिक सूचना हेर्नु आवश्यक छ।

हिरोशिमा सहर र आसपास बस्ने नेपालीका लागि सबैभन्दा प्रतीक्षित कार्यक्रममध्ये एक हो, सन् २०२६ हिरोशिमा मिनातो युमे आतसबाजी महोत्सव। यो कार्यक्रम जुलाई २५, शनिबार साँझ ८ बजेदेखि ९ बजेसम्म हिरोशिमा बन्दरगाहको १० हजार टन बर्थ क्षेत्रमा हुँदैछ। स्थान मिनामी कु, उजिना काइगान ३ चोमे हो। सेतो अन्तर्देशीय समुद्रलाई पृष्ठभूमिमा राखेर करिब १० हजार आतसबाजी आकाशमा प्रक्षेपण गरिने कार्यक्रमको मुख्य आकर्षण अनुभवी आतसबाजी कलाकारले तयार गरेका विशेष आकृति र रंग संयोजन हुन्। सामान्य दर्शकका लागि प्रवेश निःशुल्क छ। प्रायोजकका लागि छुट्टै आसन उपलब्ध भए पनि खुला क्षेत्रमा बसेर हेर्न पैसा तिर्नुपर्दैन। थप जानकारीका लागि आयोजक सचिवालयको टेलिफोन नम्बर ०८२ ५५४ १८१३ हो।

यो महोत्सव लोकप्रिय भएकाले कार्यक्रम सुरु हुनुभन्दा धेरैअघि नै उजिना क्षेत्र भीडभाड हुने अनुमान छ। रेल, बस र ट्राममा समेत अत्यधिक चाप पर्न सक्छ। विशेष गरी साना बालबालिका वा वृद्धवृद्धासहित जाने परिवारले अन्तिम समयमा पुग्ने योजना बनाउनु ठीक हुँदैन। बेलुकाको आतसबाजी मात्र हेर्ने भए पनि दिउँसो वा साँझको सुरुआतमै क्षेत्रमा पुगेर सुरक्षित स्थान पहिचान गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। भीडभित्र परिवारका सदस्य छुट्टिन सक्ने भएकाले भेट्ने निश्चित ठाउँ पहिल्यै तय गर्नुपर्छ। मोबाइलको ब्याट्री सकिने सम्भावना विचार गरी अतिरिक्त चार्जर बोक्दा उपयोगी हुन्छ।

यही जुलाई २५ मा हिरोशिमा सहरकै उशिता क्षेत्रमा २८औँ उशिता होजुकी महोत्सव हुँदैछ। कार्यक्रम दिउँसो ४ बजेदेखि राति ९ बजेसम्म उशिता होनमाचीस्थित होजुकी स्ट्रिटमा सञ्चालन हुनेछ। उशिता प्राथमिक विद्यालयको प्राङ्गणमा बोन ओदोरी नृत्य, विद्यालयको गायन समूह, स्थानीय ताइको समूह, ओकिनावाको एइसा नृत्य, सांगीतिक प्रस्तुति र ब्यान्ड कार्यक्रम हुनेछन्। प्रवेश निःशुल्क भए पनि खाना तथा पेय पदार्थका लागि शुल्क तिर्नुपर्छ। बालबालिकासहित नजिकैको स्थानीय उत्सव अनुभव गर्न चाहने परिवारका लागि यो कार्यक्रम मिनातो आतसबाजीभन्दा फरक र आत्मीय विकल्प हुन सक्छ। आयोजकको सम्पर्क नम्बर ०८० ६३४६ ४२६८ हो।

जुलाई २५ कै दिन ओनोमिचीमा प्रसिद्ध सुमियोशी आतसबाजी महोत्सव पनि हुँदैछ। साँझ ७ बजेर ३० मिनेटदेखि ८ बजेर ३० मिनेटसम्म ओनोमिची जलडमरूमाथि आतसबाजी प्रदर्शन हुनेछ। कार्यक्रम सुमियोशी मन्दिर आसपास, ओनोमिची सहरको त्सुचिदो २ चोमेमा आयोजना गरिनेछ। ओनोमिचीको विकासमा योगदान पुर्‍याएको ऐतिहासिक बन्दरगाह निर्माणको स्मरण, व्यापारिक समृद्धि र समुद्री सुरक्षाको कामनासँग जोडिएको यो महोत्सव केवल मनोरञ्जन होइन, स्थानीय इतिहासको उत्सव पनि हो। प्रवेश निःशुल्क छ। खराब मौसम भए कार्यक्रम स्थगित नगरी रद्द गरिने जानकारी दिइएको छ। सोधपुछका लागि ०८४८ २२ २१६५ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

ओनोमिची जाने नेपालीले त्यहाँको पुरानो बजार, पहाडी गल्ली, समुद्री दृश्य र मन्दिर क्षेत्रसँग आतसबाजी यात्रालाई जोड्न सक्छन्। तर हिरोशिमा सहरबाट रेलमा जाने र राति फर्कने योजना बनाउँदा अन्तिम रेलको समय पहिल्यै हेर्नुपर्छ। आतसबाजी सकिएपछि स्टेशनमा एकैपटक ठूलो भीड पुग्ने भएकाले निर्धारित रेल छुट्न सक्छ। यात्राका लागि यातायात कार्डमा पर्याप्त रकम राख्नु र वैकल्पिक रेलको समय सुरक्षित गर्नु उचित हुन्छ।

ताकेहारा क्षेत्रमा बस्ने वा घुम्न चाहने नेपालीका लागि जुलाई २५ र २६ मा ताकेहारा सुमियोशी महोत्सव आयोजना हुँदैछ। कार्यक्रम सुमियोशी मन्दिर र वरपरको क्षेत्रमा हुनेछ। बालबालिकाले बनाएका लालटिनले होन्कावा नदी किनार सजाइनेछ। डुङ्गा दौड, मिकोशी भनिने बोकेर हिँडाइने धार्मिक संरचनाको यात्रा, मञ्चीय प्रस्तुति, चिठ्ठा र पङ्खा पुरस्कार कार्यक्रम पनि हुनेछन्। स्थान ताकेहारा सहरको होनमाची १ चोमे ३ हो। प्रवेश निःशुल्क छ। आयोजक समितिको सम्पर्क नम्बर ०८४६ २२ १४३७ हो।

हिरोशिमा सहरभित्रै जापानी धार्मिक परम्परा, कागुरा नृत्य र स्थानीय उत्सव हेर्न चाहनेका लागि जुलाई २७ र २८ मा हुने सुमियोशी सान महोत्सव उपयुक्त छ। हिरोशिमाका तीन प्रमुख उत्सवमध्ये एक मानिने यो कार्यक्रम नाका कुस्थित सुमियोशी मन्दिरमा हुन्छ। साँझ करिब ६ बजे उत्सव सुरु हुने र राति करिब ८ बजे आतसबाजी प्रदर्शन हुने जनाइएको छ। विशाल घाँसको घेराभित्रबाट हिँड्ने शुद्धीकरण अनुष्ठान, कागजका मानव आकृति नदीमा बगाउने परम्परा, डुङ्गासम्बन्धी धार्मिक कार्यक्रम, कागुरा नृत्य र सडकछेउका खाना पसल यसको आकर्षण हुन्। प्रवेश निःशुल्क छ। मन्दिर दिनभर दर्शनका लागि खुला रहनेछ। आयोजकको नम्बर ०८२ २४१ ०१०४ हो।

नेपालमा दशैँ, तिहार, जात्रा र स्थानीय मेलामा धार्मिक विश्वास तथा सामुदायिक मनोरञ्जन सँगसँगै देखिन्छन्। जापानका सुमियोशी, गिओन वा बोन उत्सवमा पनि त्यस्तै मिश्रण पाइन्छ। बाहिरबाट हेर्दा अनुष्ठान अपरिचित लाग्न सक्छ, तर यसको केन्द्रमा समुदायको रक्षा, स्वास्थ्य, शान्ति, समृद्धि र पुर्खाप्रतिको स्मरण हुन्छ। जापानी साथी वा सहकर्मीसँग गएर कार्यक्रमको अर्थ बुझ्ने प्रयास गर्दा जापानी समाजसँगको सम्बन्ध अझ गहिरो हुन सक्छ।

शान्ति सहरका रूपमा चिनिने हिरोशिमामा गर्मीयामको अर्को महत्त्वपूर्ण कार्यक्रम अगस्त ५ मा हुँदैछ। “गर्मीको साँझ, प्रार्थना र शान्तिको संध्या” नामक कार्यक्रम साँझ ६ बजेर ३० मिनेटदेखि राति ९ बजेसम्म हिरोशिमा स्टेसनको शिन्कान्सेन निकास आसपासका सात मन्दिरमा सञ्चालन हुनेछ। शान्ति स्मारक उद्यानको शान्ति ज्योतिबाट बालिएका मैनबत्तीले फुटाबा नो सातो ऐतिहासिक पदमार्ग उज्यालो बनाइनेछ। कार्यक्रमको उद्देश्य परमाणु बमबाट मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको सम्झना गर्नु र विश्व शान्तिको कामना गर्नु हो। सांगीतिक प्रस्तुति तथा मन्दिरहरूमा आगन्तुक स्वागत कार्यक्रम पनि हुनेछन्।

निःशुल्क निर्देशित भ्रमणमा सहभागी हुन चाहनेले साँझ ५ बजेर ४५ मिनेटमा हिरोशिमा स्टेसनको शिन्कान्सेन निकासस्थित एकिकिता टेरेसमा पुग्नुपर्छ। भ्रमण साँझ ६ बजे सुरु हुनेछ। सहभागी मन्दिरमा निओत्सु मन्दिर, म्योजोइन, त्सुरुहाने मन्दिर, हिरोशिमा तोशोगु, ओनागा तेन्मान्गु, कोकुजेन्जी र सेइकोजी रहेका छन्। सबै कार्यक्रम निःशुल्क छन्। थप जानकारीका लागि हिगासी कु नागरिक मामिला विभागको ०८२ ५६८ ७७०४ नम्बरमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

अगस्त ६ हिरोशिमाका लागि सामान्य मिति होइन। यो मानव इतिहास, युद्ध, विज्ञानको दुरुपयोग र शान्तिको आवश्यकतामाथि सोच्ने दिन हो। नेपालबाट अध्ययन, रोजगारी वा व्यवसायका लागि आएका व्यक्तिले हिरोशिमाको पहिचानलाई केवल पर्यटनस्थल वा कार्यस्थलका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। शान्तिको साँझमा सहभागी हुनु भनेको यस सहरले बोकेको पीडा र सन्देशप्रति सम्मान प्रकट गर्नु हो। बालबालिकालाई पनि उमेरअनुसार बुझाएर लैजान सकिन्छ। यसले शान्ति, युद्ध र मानव जिम्मेवारीबारे परिवारभित्र संवादको अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

संगीत, नृत्य, बजार र नदी गतिविधि मन पराउनेका लागि अगस्त ८ मा योकोगावा नदी गर्मी महोत्सव हुँदैछ। कार्यक्रम दिउँसो १२ बजेर ३० मिनेटदेखि राति ८ बजेसम्म योकोगावा एबिसु मन्दिरदेखि कुसुनोकी ओगांगी क्षेत्रसम्म सञ्चालन हुनेछ। मञ्चमा संगीत र नृत्य, खाना पसल, स्थानीय बजार, कार्यशाला र विभिन्न अनुभवमूलक गतिविधि हुनेछन्। नदीमा एसयूपी अर्थात् उभिएर चलाइने प्याडल बोर्ड र नदी यात्राजस्ता कार्यक्रम पनि राखिएका छन्। बगिरहेको पानीमा चाउचाउ समातेर खाने नागासी सोमेनको अन्तर्राष्ट्रिय शैलीको कार्यक्रमसमेत आकर्षणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। प्रवेश निःशुल्क छ। सामान्य वर्षामा कार्यक्रम सञ्चालन हुनेछ, तर खराब मौसम भए अगस्त ९ मा सारिनेछ। सम्पर्क नम्बर ०८२ २३२ २४३४ हो।

योकोगावा महोत्सव विशेष गरी विद्यार्थी, युवा र साना बालबालिकासहितका परिवारका लागि सहज देखिन्छ। आतसबाजी हेरेर मात्र फर्कने कार्यक्रमभन्दा यसमा दिनभर सहभागी हुन सकिने गतिविधि छन्। पानीसँग सम्बन्धित क्रियाकलापमा भाग लिँदा आयोजकको सुरक्षा निर्देशन पालना गर्नुपर्छ। पौडी जान्ने व्यक्तिले पनि लाइफ ज्याकेट नलगाई पानीमा जानु हुँदैन। बालबालिकालाई नदी किनारमा एक्लै छोड्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

अगस्त ७ देखि ९ सम्म मिहारा सहरमा ५१औँ मिहारा यास्सा महोत्सव हुँदैछ। जेआर मिहारा स्टेसन आसपास आयोजना हुने यो तीनदिने उत्सव सान्यो क्षेत्रका ठूला गर्मी उत्सवमध्ये एक हो। “यास्सा, यास्सा” भन्दै ठूलो समूहमा गरिने नृत्य, सडक यात्रा, ब्यान्ड संगीत र विविध मञ्चीय प्रस्तुति यसको पहिचान हुन्। सामान्य कार्यक्रममा प्रवेश निःशुल्क छ। महोत्सवको अन्तिम दिन अगस्त ९ मा राति ८ बजेदेखि ८ बजेर ४० मिनेटसम्म यास्सा आतसबाजी प्रदर्शन हुनेछ।

यस वर्ष यास्सा आतसबाजीमा करिब ८ हजार आतसबाजी प्रक्षेपण गरिने जनाइएको छ। स्थान नुमाता नदीको मुहान क्षेत्र, मिहारा सहरको एनइची चो १ चोमे २ हो। सामान्य क्षेत्रबाट हेर्न सकिने भए पनि अगाडिको विशेष आसनका लागि शुल्क तोकिएको छ। पहिलो पङ्क्तिको विशेष आसन ६० हजार येन र दोस्रोदेखि चौथो पङ्क्तिसम्मको आसन ४० हजार येन रहेको जानकारी दिइएको छ। खराब मौसममा आतसबाजी रद्द हुन सक्छ। कार्यक्रमसम्बन्धी जानकारीका लागि ०८४८ ६२ ६१५५ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

अगस्त १३ देखि १५ सम्म फुकुयामामा तीनदिने गर्मी महोत्सव हुनेछ। अगस्त १३ मा साँझ ६ बजेदेखि राति ९ बजेसम्म किताहामा सडक क्षेत्रमा निआगारी ओदोरी नृत्य आयोजना हुनेछ। अगस्त १४ मा दिउँसो ४ बजेदेखि राति ८ बजेर ३० मिनेटसम्म फुकुयामा स्टेसन क्षेत्र, मुख्य बजार र केन्द्रीय उद्यानमा इरोहामारु योसाकोई हुनेछ। अगस्त १५ मा साँझ ७ बजेर ३० मिनेटदेखि राति ८ बजेर ३० मिनेटसम्म आशिदा नदीको पुलमाथिको क्षेत्रमा आतसबाजी प्रदर्शन हुनेछ। प्रवेश निःशुल्क छ। आयोजकको सम्पर्क नम्बर ०८४ ९२८ ८५७० हो।

फुकुयामा क्षेत्रमा बस्ने नेपालीले हरेक शनिबार सञ्चालन हुने माइदो रात्रिबजार पनि घुम्न सक्छन्। यो बजार अगस्त २९ सम्म प्रत्येक शनिबार साँझ ६ बजेदेखि राति ९ बजेसम्म फुकुयामा स्टेसन आसपासका व्यापारिक सडकमा चल्नेछ। खाना र पेय पदार्थका पसलसँगै बल समात्ने खेल, निशाना लगाउने खेल र चिठ्ठाजस्ता जापानी मेलाका गतिविधि हुनेछन्। प्रवेश निःशुल्क छ, तर खाना र खेलका लागि छुट्टै पैसा तिर्नुपर्छ। सोधपुछका लागि ०९० ५४६२ ६९६९ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

अगस्तको अन्तिमतिर समुद्रमा प्रतिबिम्बित हुने आतसबाजी हेर्न चाहनेका लागि ताकेहारा गर्मी महोत्सव आतसबाजी प्रदर्शन आकर्षक विकल्प हो। कार्यक्रम अगस्त २९, शनिबार राति ८ बजेदेखि ८ बजेर ३० मिनेटसम्म सञ्चालन हुनेछ। आतसबाजी समुद्रमाथि राखिएको डुङ्गाबाट प्रक्षेपण गरिने भएकाले सेतो अन्तर्देशीय समुद्रमा रंगीन प्रकाशको प्रतिबिम्ब देख्न सकिन्छ। स्थान दाइजो प्राथमिक विद्यालय र जे पावर मैदान अगाडिको समुद्री क्षेत्र, ताकेहारा सहरको ताकासाकी चो हो। प्रवेश निःशुल्क छ। सामान्य वर्षामा कार्यक्रम हुनेछ, तर खराब मौसम भए अर्को दिन नसारी रद्द गरिनेछ। आयोजक ताकेहारा पर्यटन सङ्घको नम्बर ०८४६ २२ ४३३१ हो।

भीडभाडभन्दा शान्त वातावरण मन पराउनेहरूका लागि साइकी कुस्थित कान्नोन्जी मन्दिरको घण्टी महोत्सव अर्को सुन्दर गन्तव्य हो। यो कार्यक्रम जुन १४ देखि अगस्त १६ सम्म बिहान ८ बजेर ३० मिनेटदेखि साँझ ५ बजेसम्म चल्नेछ। मन्दिरमा विभिन्न आकार र ध्वनिका साना हावाघण्टी सजाइएका हुन्छन्। आगन्तुकले कागजको पातामा आफ्नो इच्छा लेखेर घण्टीमा बाँध्न सक्छन्। खरिद गरेको घण्टी घर लैजान वा मन्दिरमै चढाउन सकिन्छ। प्रवेश निःशुल्क छ। अगस्त १२ को बिहान ओबोन धार्मिक कार्यक्रमका कारण सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने जानकारी दिइएको छ। मन्दिरको ठेगाना साइकी कु, त्सुबोइ चो ७३६ हो र सम्पर्क नम्बर ०८२ ९२४ १३४० हो।

कार्यक्रम छान्दा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झनुपर्छ। सबै प्रसिद्ध आतसबाजी महोत्सव यस वर्ष सञ्चालन भइरहेका छैनन्। मियाजिमा आसपास हुने इत्सुकुशिमा समुद्री आतसबाजी सुरक्षा समस्याको समाधान नभएका कारण रद्द गरिएको जानकारी सार्वजनिक भएको छ। कुरे समुद्री आतसबाजीको स्थानमा शरद ऋतुमा वैकल्पिक कार्यक्रम गर्ने प्रस्ताव भए पनि गर्मीयामको नियमित कार्यक्रम निश्चित छैन। सामाजिक सञ्जालमा पुरानो तस्बिर वा अघिल्लो वर्षको सूचना देखेर यात्रा योजना बनाउनुभन्दा आधिकारिक वेबसाइट र आयोजकको नवीनतम सूचना हेर्नु सुरक्षित हुन्छ।

गर्मी कार्यक्रममा सहभागी हुँदा स्वास्थ्य सुरक्षालाई मनोरञ्जनभन्दा कम महत्त्व दिनु हुँदैन। हिरोशिमाको जुलाई र अगस्तमा तापक्रमसँगै आद्र्रता पनि उच्च हुन्छ। साँझको कार्यक्रम भनेर दिउँसो पानी नखाई बस्नु, लामो समय घाममा हिँड्नु वा भीडमा अस्वस्थ महसुस हुँदा पनि कार्यक्रम नछोड्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। पानी वा विद्युतीय लवणयुक्त पेय, टोपी, पसिना पुछ्ने रुमाल, पङ्खा र आवश्यक औषधि बोक्नु उपयोगी हुन्छ। मदिरा सेवन गर्नेले पानीको मात्रा घट्न सक्ने जोखिम बुझ्नुपर्छ। बालबालिका र वृद्ध व्यक्तिमा तातोका कारण हुने स्वास्थ्य समस्या छिटो देखिन सक्छ।

जापानी उत्सवमा खुला मैदान वा नदी किनारमा बस्न सानो चटाई बोक्ने चलन छ। तर सार्वजनिक बाटो, आपत्कालीन निकास वा अरू दर्शकको दृश्य अवरुद्ध हुने गरी ठूलो क्षेत्र ओगट्नु हुँदैन। कार्यक्रम सकिएपछि आफ्नो फोहोर आफैँ लैजानुपर्ने अवस्था धेरै ठाउँमा हुन्छ। फोहोर फाल्ने ठाउँ सीमित हुन सक्छ। खानाका प्याकेट, प्लास्टिक, बोतल र क्यान छुट्टाछुट्टै राख्न झोला बोक्दा सजिलो हुन्छ। जापानमा सार्वजनिक कार्यक्रमको सफाइ आयोजकको मात्र होइन, सहभागीको पनि साझा जिम्मेवारी मानिन्छ।

पैसाको व्यवस्थापन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रवेश निःशुल्क भए पनि खाना, पेय पदार्थ, खेल, स्मृति सामग्री र विशेष आसनका लागि नगद आवश्यक पर्न सक्छ। सबै अस्थायी पसलले कार्ड वा मोबाइल भुक्तानी स्वीकार गर्दैनन्। धेरै ठूलो नोट मात्रै बोकेर जाँदा साना पसललाई पैसा फिर्ता गर्न समस्या हुन सक्छ। त्यसैले एक हजार र पाँच सय येनका साना नोट तथा सिक्का राख्नु व्यावहारिक हुन्छ।

यातायातको योजना बनाउँदा निजी सवारीभन्दा रेल, ट्राम र बस प्रयोग गर्न आयोजकले प्रायः प्रोत्साहन गर्छन्। कार्यक्रमस्थल आसपासका सडक बन्द हुन सक्छन्। पार्किङस्थल भरिन सक्छ र कार्यक्रम सकिएपछि सवारी निकाल्न लामो समय लाग्न सक्छ। सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्दा पनि फर्कने अन्तिम समय, प्लेटफर्म परिवर्तन र भीड नियन्त्रणसम्बन्धी सूचना ध्यान दिनुपर्छ। ट्याक्सी सजिलै पाइन्छ भन्ने अनुमान पनि गलत हुन सक्छ।

हिरोशिमामा रहेका नेपाली विद्यार्थी र कामदारको समयतालिका प्रायः व्यस्त हुन्छ। सबै कार्यक्रममा पुग्न सम्भव नहुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो रुचिअनुसार छनोट गर्न सकिन्छ। ठूलो आतसबाजी र समुद्री दृश्य चाहनेले जुलाई २५ को मिनातो कार्यक्रम रोज्न सक्छन्। स्थानीय नृत्य र परिवारमैत्री वातावरण खोज्नेले उशिता वा योकोगावा जान सक्छन्। जापानी धार्मिक परम्परा बुझ्न चाहनेले सुमियोशी सान हेर्न सक्छन्। हिरोशिमाको शान्ति इतिहाससँग जोडिन चाहनेका लागि अगस्त ५ को प्रार्थना साँझ विशेष महत्त्वको छ। लामो यात्रासहित क्षेत्रीय संस्कृतिको अनुभव गर्न चाहनेले मिहारा, ओनोमिची, ताकेहारा वा फुकुयामा रोज्न सक्छन्।

यस्ता उत्सवमा नेपाली समुदाय समूह बनाएर सहभागी हुँदा आपसी सम्बन्ध पनि बलियो हुन्छ। नयाँ आएका विद्यार्थीलाई रेल प्रयोग, जापानी नियम वा कार्यक्रमको वातावरणबारे पुराना बासिन्दाले जानकारी दिन सक्छन्। नेपाली र जापानी परिवार सँगसँगै सहभागी भए सांस्कृतिक दूरी कम हुन सक्छ। तर ठूलो नेपाली समूहमा जाँदा अत्यधिक चर्को आवाज, बाटो छेक्ने व्यवहार वा निषेधित क्षेत्रमा बस्ने कामबाट बच्नुपर्छ। आफूले पालना गरेको सानो अनुशासनले सम्पूर्ण नेपाली समुदायप्रतिको स्थानीय धारणा निर्माण गर्न सक्छ।

जापानमा बस्नु भनेको काम, तलब, पढाइ र भिसाको चिन्तामा मात्र सीमित हुनु होइन। कुनै समाजलाई साँच्चै बुझ्न त्यसका सार्वजनिक उत्सव, स्मृति, दुःख, मनोरञ्जन र सामुदायिक अभ्यासभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ। हिरोशिमाका गर्मी कार्यक्रमले यही अवसर दिन्छन्। आतसबाजीको केही मिनेटको उज्यालो सकिएपछि आकाश फेरि अँध्यारो हुन्छ, तर मानिसबीच बनेको सम्बन्ध, नयाँ संस्कृतिबारे प्राप्त समझ र परिवारसँग बिताएको समय लामो समयसम्म स्मृतिमा रहन्छ।

यस गर्मीमा नेपाली समुदायले सुरक्षित, जिम्मेवार र खुला मन लिएर हिरोशिमाका कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन सक्छ। कार्यक्रमको मिति र मौसम जाँचौँ। समयमै यात्रा सुरु गरौँ। स्थानीय नियमको सम्मान गरौँ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा र साथीहरूको सुरक्षामा ध्यान दिऔँ। अनि आतसबाजी आकाशमा फुल्दा केवल तस्बिर खिच्ने होइन, आफू बसिरहेको सहरको संस्कृति, इतिहास र समुदायलाई पनि नजिकबाट महसुस गरौँ।

रगत, पसिना र चियाको सुवास

 (कुहिरोभित्रको चियाकाे इतिहास  -  यो कथा चियाको सुवासभित्र लुकेको इतिहासको कथा हो। इलामको माटो, दार्जिलिङका बगान, नेपाली श्रमिकको पसिना, औपनिवेशिक व्यापारको छाया र आफ्नै पहिचान खोजिरहेका किसानहरूको संघर्ष यसका मूल आधार हुन्। यहाँ इतिहास र कल्पना एकअर्कासँग मिसिएका छन्। पात्रहरू काल्पनिक भए पनि उनीहरूले भोगेका पीडा, श्रम, विस्थापन र आशा हाम्रो समाजका वास्तविक अनुभवबाट जन्मिएका हुन्। यो कथा पढ्दा चियाको कपलाई केवल पेयका रूपमा होइन, पुस्तौँको श्रम, स्मृति र सपनाको प्रतीकका रूपमा हेर्नुहोला।)

सूर्य नउदाउँदै कर्नेल गजराज सिंह थापा इलामको अग्लो डाँडामा उभिएका थिए। रातभरि परेको शीतले घाँसका टुप्पा भिजेका थिए। तल खोँचबाट उठेको कुहिरो बिस्तारै डाँडामाथि उक्लिरहेको थियो। पूर्वतिर हेर्दा कुहिरोको समुद्रपारि दार्जिलिङका पहाडहरू धमिला देखिन्थे। त्यहाँ बेलायतीहरूले वन फाँडेर चियाका बगान बनाइरहेका थिए। पहाडका पुराना गोरेटालाई घोडा र खच्चड हिँड्ने फराकिला बाटामा बदलिँदै थियो। काठका कारखाना उठ्दै थिए। कालो धुवाँ उडाउने मेसिन भित्रिँदै थिए। गाउँका मानिसले पहिले कहिल्यै नदेखेका फलामका उपकरण र सेतो छाला भएका मालिकको शासन त्यहाँ फैलिरहेको थियो।

नेपाल कसैको उपनिवेश थिएन। तर गजराजलाई थाहा थियो, सैनिकले सीमा ननाघे पनि बजारले सीमा नाघ्छ। बन्दुक नपड्किए पनि व्यापारले राज्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ। कुनै देशको माटो कब्जा नगरी त्यसको पसिना, उत्पादन र भविष्य कब्जा गर्न सकिन्छ।

उनको हातमा एउटा सानो काठको बाकस थियो। बाकसभित्र कपासले बेरेर राखिएका चियाका बीउ थिए। दरबारमा सुनिएको कथा अनुसार ती बीउ चीनका सम्राटबाट प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणासम्म पुगेका थिए। कसैले त्यसलाई कूटनीतिक उपहार भन्थे। कसैले दार्जिलिङमा फस्टाएको बेलायती चिया उद्योगको सिको गर्ने राणाशासकको चाहना भन्थे। गजराजलाई त्यसको सम्पूर्ण सत्य थाहा थिएन। उनलाई यति मात्र थाहा थियो, यो सानो बाकसभित्र इलामको भविष्य सुतिरहेको हुन सक्छ।

उनको छेउमा हरका लिम्बू उभिएको थियो। हरकाको शरीरमा बाक्लो भोटो र घुँडासम्म पुग्ने सुरुवाल थियो। उसको अनुहार बिहानको चिसोले कठोर देखिन्थ्यो। गजराजले बाकस खोलेर एउटा बीउ हत्केलामा राखे।

“यो सानो दानाभित्र के देख्छौ, हरका?”

हरकाले केही बेर बीउ हेर्‍यो। त्यसपछि टाढाको आफ्नो बारीतिर नजर लगायो।

“मालिकले भविष्य देख्नुहुन्छ होला। हामी किसानले त पहिले माटो हेर्छौँ। माटोले माने भविष्य पनि आउला।”

गजराज मुस्कुराए। “ठीक भन्यौ। दरबारले आदेश दिन सक्छ। तर बीउ दरबारको आदेशले उम्रँदैन।”

त्यस दिन उनीहरूले इलामको चिसो, अमिलो र ओसिलो माटोमा पहिलो बेर्नाका लागि ठाउँ तयार गरे। हरकाले माटो खन्यो। उसकी पत्नी फूलमायाले गोबर र पातपतिङ्गर कुहाएर बनाएको मल ल्याई। गाउँका अरू मानिस टाढाबाट हेरे। उनीहरूलाई त्यो बिरुवा अनौठो लाग्थ्यो। त्यसले धानजस्तो भात दिँदैनथ्यो। मकैजस्तो ढिँडो बन्दैनथ्यो। कोदोजस्तो जाँड बनाउन मिल्दैनथ्यो। वर्षौं कुर्नुपर्ने बिरुवामा किन श्रम खर्च गर्ने भन्ने प्रश्न स्वाभाविक थियो।

तर गजराजले दार्जिलिङ देखेका थिए। उनले त्यहाँका पहाडमा हरियो रङले कोरिएका अनुशासित पङ्क्ति देखेका थिए। उनले एउटा पातले कसरी समुद्र पारि पुगेर सुनको मूल्य लिन सक्छ भन्ने बुझेका थिए। उनले हरकालाई भने, “यो अन्न होइन। यो व्यापार हो।”

हरकाले माटो सम्याउँदै जवाफ दियो, “व्यापारको भोक अन्नको भोकभन्दा ठूलो हुन्छ कि सानो?”

त्यस प्रश्नको जवाफ गजराजसँग थिएन।

बीउ उम्रन थाले। साना पातले कुहिरो चिरेर टाउको उठाए। इलामको माटोले विदेशी मानिएको बिरुवालाई अस्वीकार गरेन। पहाडले त्यसलाई आफ्नो बनायो। हिउँदको चिसो, वर्षाको पानी, बिहानको कुहिरो र दिउँसोको मधुरो घामले बिरुवाको स्वाद तयार गर्न थाले।

तर चिया उम्रनुभन्दा छिटो मानिसको आवश्यकता बढिरहेको थियो। पूर्वी पहाडका गाउँमा जमिन थोरै थियो। कर तिर्नुपर्ने थियो। अन्नले वर्षभरि पुग्दैनथ्यो। दार्जिलिङबाट बिचौलियाहरू आउँथे। उनीहरू काम, नगद ज्याला र राम्रो जीवनको सपना देखाउँथे।

एक साँझ हरकाको घरमा एउटा अपरिचित मानिस आयो। उसले आफूलाई दार्जिलिङको बगानमा कामदार पुर्‍याउने ठेकेदार बतायो। उसका शब्द मीठा थिए।

“त्यहाँ दिनदिनै पैसा पाइन्छ। खान बस्न मालिकले दिन्छ। बच्चालाई पनि काम मिल्छ। पहाड उस्तै हो, भाषा उस्तै हो। सीमा मात्र पार गर्ने हो।”

फूलमायाले चुलोमा उम्लिरहेको ढिँडो चलाउँदै सोधी, “मानिसलाई पैसा दिएर लैजान्छौ कि पैसा कमाउन लैजान्छौ?”

ठेकेदार हाँस्यो। “दिदी, मानिस आफैँ आफ्नो भाग्य बनाउन जान्छ।”

हरकाको ठूलो छोरो वीरमान त्यतिबेला सत्र वर्षको थियो। ऊ अग्लो, बलियो र जिज्ञासु थियो। उसले दार्जिलिङका बाटा, बजार, रेल र गोरा मालिकका कथा सुनेको थियो। आफ्नो बुबाको सानो बारीमा जीवनभरि कोदो रोपेर बस्नुभन्दा संसार हेर्न चाहन्थ्यो।

फूलमायाले उसलाई रोक्न खोजी। हरकाले धेरै सम्झायो। तर युवाको आँखामा टाढाको उज्यालो बलिसकेको थियो। अन्ततः वीरमान ठेकेदारसँग गयो।

सीमा पार गर्दा उसले पछाडि फर्केर इलाम हेर्‍यो। पहाड उस्तै थिए। रूख उस्तै थिए। कुहिरो उस्तै थियो। तर बाटोको अर्को छेउमा पुगेपछि मानिसको मूल्य फेरिएको थियो।

दार्जिलिङको बगानमा वीरमानले पहिलो दिन नै बुझेको थियो, ठेकेदारको वाचा र मालिकको हिसाब अलग कुरा हुन्। बस्न दिइएको घर साँघुरो थियो। छानाबाट पानी चुहिन्थ्यो। ज्यालाबाट खाद्यान्न, कपडा, औषधि र अग्रिम ऋणको रकम काटिन्थ्यो। बिहान उज्यालो नहुँदै सिट्ठी बज्थ्यो। दिनभरि पात टिप्दा औँला दुख्थे। लक्ष्यभन्दा कम तौल भए ज्याला काटिन्थ्यो।

बगानका मालिक अङ्ग्रेज थिए। तर कामदारहरू नेपाल, सिक्किम, भुटान, बिहार, छोटानागपुर र आसामका विभिन्न समुदायबाट ल्याइएका थिए। कसैले आफ्नो भाषा बोल्थ्यो। कसैले अर्काको भाषा बुझ्दैनथ्यो। उनीहरूलाई जोड्ने कुरा एउटै थियो, श्रम।

वीरमानसँगै काम गर्ने युवतीको नाम माया तामाङ थियो। ऊ सिन्धुपाल्चोकको गाउँबाट परिवारसहित आएकी थिई। उसका बुबा ज्वरोले मरेपछि परिवार ऋणमा डुबेको थियो। माया बिहान सबैभन्दा पहिले बगान पुग्थी र साँझ अन्तिममा फर्कन्थी।

एक दिन पानी परिरहेको थियो। हिलोमा चिप्लिएर माया लडी। उसको डोकोभरिका पात भुइँमा छरिए। निरीक्षकले रिसाएर चिच्यायो, “पात बिगारिस् भने पैसा तिर्नुपर्छ।”

वीरमानले पात टिप्न सहयोग गर्‍यो। निरीक्षकले उसलाई पनि गाली गर्‍यो।

त्यो रात मायाले सोधी, “यो चिया कस्तो मानिसले पिउँछ होला?”

वीरमानले भन्यो, “हामीजस्तो थाकेको मानिसले होला।”

माया हाँसी। “हामीले टिपेको चिया पिउन हामीसँग पैसा छैन। यो हाम्रो थकान नदेख्ने मानिसले पिउँछ।”

बगानको कारखानामा वीरमानले पातको रूपान्तरण देख्यो। भर्खर टिपिएको कोमल पातलाई फैलाएर ओइलाइन्थ्यो। त्यसपछि माडिन्थ्यो, हावामा राखेर रङ र सुवास बदलिन दिइन्थ्यो अनि सुकाइन्थ्यो। त्यही पात केही दिनपछि काठका बाकसमा बन्द भएर कलकत्ता जान्थ्यो। त्यहाँबाट जहाज चढेर बेलायत पुग्थ्यो।

कारखानाका बूढा मुन्सी मुखर्जी पढेलेखेका थिए। उनले संसारको नक्सा देखाउँदै कामदारलाई कहिलेकाहीँ व्यापारका कथा सुनाउँथे। उनले भनेका थिए, “चिया केवल पेय होइन। यो साम्राज्य चलाउने वस्तु हो।”

उनले चीनको कथा सुनाए। कुनै समय युरोपेलीहरू चियाका लागि चीनमा निर्भर थिए। चीनले विदेशी सामानभन्दा चाँदी लिन रुचाउँथ्यो। बेलायतबाट चाँदी बाहिरिन थालेपछि इस्ट इन्डिया कम्पनीले भारतमा अफिम उत्पादन गरेर चीनतर्फ बेच्न थाल्यो। चिनियाँ अधिकारीले अफिम रोक्न खोजे। त्यसपछि युद्ध भयो। बन्दुक, जहाज र सन्धिको बलमा चीनका बन्दरगाह खोलिए।

“त्यसो भए चियाका लागि युद्ध भयो?” वीरमानले सोध्यो।

मुखर्जीले भने, “युद्ध चियाका लागि मात्र हुँदैन। नाफाका लागि हुन्छ। तर नाफाले आफ्नो असली नाम लुकाउँछ।”

उनले रोबर्ट फर्चुन नाम गरेका स्कटिस वनस्पतिविद्को कथा पनि सुनाए। फर्चुन चिनियाँ भेषमा चीनको भित्री क्षेत्रमा पुगेका थिए। उनले चियाका बिरुवा, बीउ र प्रशोधनको ज्ञान बाहिर ल्याए। ती बिरुवा भारतमा रोपिए। चीनको एकाधिकार तोडियो।

माया ध्यान दिएर सुन्दै थिई। उसले सोधी, “बिरुवा चोरेर ल्याएपछि त्यो चिया कसको भयो?”

मुखर्जी केही बेर मौन रहे। “जसको जहाज, बजार र बन्दुक बलियो थियो, उसैको भयो।”

आसाममा पहिल्यै चियासँग परिचित सिङ्फो समुदाय थिए। उनीहरू स्थानीय चियाका पात औषधि र पेयका रूपमा प्रयोग गर्थे। तर बेलायती शासनले जंगल, जमिन र बिरुवालाई आफ्नै खोज भनेर घोषणा गर्‍यो। विशाल बगान स्थापना भए। स्थानीय मानिस कम ज्यालामा काम गर्न तयार नभएपछि टाढाटाढाबाट मजदुर ल्याइए। सम्झौता, ऋण र कानुनले उनीहरूलाई बगानमा बाँधियो। कागजमा उनीहरू दास थिएनन्। व्यवहारमा उनीहरूको स्वतन्त्रता मालिकको अनुमतिभित्र सीमित थियो।

वीरमानले बुझ्दै गयो, आफ्नो कथा दार्जिलिङको एउटा बगानमा मात्र सीमित थिएन। उसको पसिना समुद्रपारिको ठूलो प्रणालीमा मिसिएको थियो। चिया, चिनी, दूध, अफिम, जहाज र बन्दुक एउटै व्यापारिक संसारका अलग भाग थिए। क्यारिबियनका उखु बगानमा दास बनाइएका मानिसको श्रमबाट आएको चिनी, भारत र श्रीलङ्काका बगानको चिया तथा साम्राज्यले नियन्त्रण गरेको दूधको बजार मिलेर बेलायती स्वाद बनेको थियो।

तर इतिहास बुझ्दैमा पेट भरिँदैनथ्यो। वीरमानले काम गरिरह्यो। उसले मायासँग विवाह गर्‍यो। उनीहरूको सानो घर बगानकै जमिनमा बन्यो। छोरा जन्मियो। उनीहरूले उसको नाम जीवन राखे, किनकि कठिनाइबीच जन्मिएको बच्चालाई अरू कुनै नाम उचित लागेन।

वर्षहरू बिते। चियाका बोट घना भए। रेलको सिट्ठी पहाडमा सुनिन थाल्यो। दार्जिलिङ चिया संसारमा प्रसिद्ध हुँदै गयो। लन्डनका व्यापारीले त्यसको सुवासमा कविता लेखे। नीलामीमा मूल्य बढ्यो। चाँदीका भाँडामा चिया पस्किइयो। तर वीरमानको ज्याला थोरै मात्र बढ्यो।

एक बिहान बगानमा हडताल भयो। मजदुरहरूले ज्याला बढाउन, बिरामीलाई औषधि दिन र गर्भवती महिलालाई आराम दिन माग गरे। निरीक्षकहरूले प्रहरी बोलाए। भीडलाई तितरबितर गर्न लाठी चल्यो।

वीरमानको टाउको फुट्यो। माया लडेर घाइते भई। त्यो रात उनीहरूको घरमा बत्ती बलेन। जीवनले पहिलो पटक आफ्नो बुबाको आँखामा आँसु देख्यो।

“बुबा,” उसले सोध्यो, “हामीले यो बगान बनायौँ भने यो हाम्रो किन होइन?”

वीरमानले छोराको कपाल सुम्सुम्याउँदै भन्यो, “बिरुवा रोप्ने हात र जमिनको कागज समात्ने हात अलग हुँदा बगान रोप्नेको हुँदैन।”

जीवन बगानमै हुर्कियो। उसले नेपाली बोल्यो, बजारमा हिन्दी र बङ्गाली सिक्यो, विद्यालयमा अङ्ग्रेजी अक्षर चिन्यो। शिक्षकले एक दिन मुगल साम्राज्यको पाठ पढाउँदै थिए। कक्षाको एउटा बालकले मुगलहरू फ्रान्सेली थिए कि भनेर सोध्यो। शिक्षक हाँसेनन्। उनले मुगल साम्राज्य मध्यएसिया र भारतीय उपमहाद्वीपको इतिहाससँग जोडिएको बताए। फ्रान्सेली व्यापारी, चिकित्सक र यात्री भने मुगल दरबारमा पुगेका थिए। फ्राँस्वा बर्नियरजस्ता यात्रीले दरबार र समाजबारे लेखेका थिए।

जीवनलाई त्यो पाठ मन पर्‍यो। उसले बुझ्यो, कुनै ठाउँमा विदेशी मानिस पुग्नु र त्यहाँको राज्य विदेशी हुनु एउटै कुरा होइन। नेपालमा बेलायती शासन थिएन। तर बेलायती अर्थतन्त्रको छाया नेपाली गाउँसम्म पुगेको थियो। नेपाल राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र थियो, तर नेपाली श्रमिक औपनिवेशिक बगानभित्र बाँधिएका थिए।

जीवनले पढाइ छोडेन। दिनमा कारखानामा काम गर्थ्यो। राति पुराना किताब पढ्थ्यो। मुन्सी मुखर्जीले अवकाश लिनुअघि आफ्ना केही पुस्तक उसलाई दिएका थिए। ती पुस्तकमा साम्राज्य, व्यापार र वनस्पतिको इतिहास थियो।

भारत स्वतन्त्र हुने समय नजिकिँदै थियो। बगानका मालिकहरूको स्वर बदलिएको थियो। बेलायती झन्डा झर्ने कुरा चल्थ्यो। कामदारमा आशा थियो, अब जमिन र जीवन फेरिन्छ कि भन्ने।

स्वतन्त्रता आयो। झन्डा फेरियो। कार्यालयमा मालिकका तस्बिर फेरिए। तर बगानको सिट्ठी उही समयमा बज्यो। तौल गर्ने तराजु उही रह्यो। श्रमिक बस्तीका चुहिने छाना उस्तै रहे।

वीरमान बूढो भइसकेको थियो। उसले जीवनलाई भन्यो, “शासन फेरियो। मालिकको भाषा फेरियो। तर हाम्रो हिसाबको कापी फेरिएन।”

त्यही समयमा जीवनले इलाम फर्कने निर्णय गर्‍यो। उसका हजुरबुबा हरका जीवित थिएनन्। फूलमाया पनि बितिसकेकी थिई। तर इलाममा परिवारको सानो जमिन बाँकी थियो। वीरमान फर्कन चाहँदैनथ्यो। उसको सम्पूर्ण जीवन दार्जिलिङमा बितेको थियो। माया पनि त्यही माटोमा आफ्ना मृतक आफन्त गाडिएका कारण छोड्न सक्दिनथी।

जीवन पत्नी सरस्वती र छोरी जुनालाई लिएर इलाम आयो।

इलाममा चिया थियो, तर उद्योग कमजोर थियो। केही ठूला बगान र सरकारी प्रयासबाहेक धेरै किसानले चियालाई भरपर्दो आम्दानीको स्रोत मानेका थिएनन्। बजार दार्जिलिङ र भारतीय व्यापारीको नियन्त्रणमा थियो। प्रशोधन कारखाना सीमित थिए। किसानले हरियो पात बेच्नुपर्ने हुन्थ्यो। मूल्य व्यापारीले तोक्थे।

जीवनले पुर्खाको जमिनमा चिया रोप्यो। उसले दार्जिलिङमा सिकेको सीप प्रयोग गर्‍यो। बोटबीचको दूरी मिलायो। छायाका रूख रोप्यो। पात टिप्ने समय निर्धारण गर्‍यो। उसले गाउँका किसानलाई दुई पात र एक मुनाको महत्त्व बुझायो।

तर उच्च गुणस्तरको पात उत्पादन गरे पनि मूल्य कम थियो। भारतीय व्यापारी आउँथे। उनीहरूले पात वा प्रशोधित चिया सस्तोमा किन्थे। सीमापारि लगेपछि त्यही चिया दार्जिलिङको उत्पादनसँग मिसाइन्थ्यो। प्रसिद्ध नामको लेबल लागेपछि त्यसको मूल्य धेरै गुणा बढ्थ्यो।

एक व्यापारीले जीवनलाई खुला रूपमा भनेको थियो, “तिम्रो चिया राम्रो छ। तर नाम छैन।”

जीवनले सोध्यो, “नाम कसरी बन्छ?”

व्यापारीले आफ्नो सुनको औँठी घुमाउँदै भन्यो, “नाम बनाउन इतिहास चाहिन्छ, बजार चाहिन्छ, पैसा चाहिन्छ।”

जीवनले शान्त स्वरमा भन्यो, “इतिहास त हाम्रो पनि छ।”

व्यापारी हाँस्यो। “बजारले नचिनेको इतिहास कथा मात्र हो।”

त्यो वाक्य जीवनको मनमा काँडाजस्तो गड्यो। उसले बुझेको थियो, उत्पादन गर्नु र पहिचान पाउनु फरक कुरा हुन्। नेपाली किसानले पात उत्पादन गर्थे। अरूले त्यसको नाम, कथा र मूल्य आफ्नो बनाउँथे।

जुना आफ्ना बुबासँग बगानमा हिँड्थी। ऊ हरेक बिरुवाको फरक सुवास चिन्न सक्थी। पानी परेको वर्षको चिया र सुक्खा वर्षको चियामा भिन्नता भेट्थी। माथिल्लो पाखाको पात र खोँचको पातको स्वाद अलग छुट्याउँथी।

“बुबा, हाम्रो चियालाई किन दार्जिलिङको नाम चाहिन्छ?” उसले एक दिन सोधी।

जीवनले भन्यो, “किनकि संसारले हाम्रो नाम सुनेको छैन।”

“हामी आफैँ सुनाउन सक्दैनौँ?”

जीवनले छोरीको अनुहार हेर्‍यो। उसलाई वीरमानले सोधेको पुरानो प्रश्न सम्झना आयो। हामीले बनाएको बगान हाम्रो किन होइन?

“सक्छौँ,” उसले भन्यो, “तर आवाज बलियो बनाउन धेरै मानिस एक ठाउँमा उभिनुपर्छ।”

त्यही सोचबाट किसानको सानो समूह बन्यो। सुरुमा पाँच परिवार मात्र थिए। उनीहरूले सामूहिक रूपमा पात सङ्कलन गर्ने र मूल्यमा मोलमोलाइ गर्ने निर्णय गरे। व्यापारीले समूह फुटाउने प्रयास गरे। कसैलाई अग्रिम पैसा दिए। कसैलाई अरूभन्दा बढी मूल्य दिने वाचा गरे। केही किसान समूह छोडेर गए।

जुनाले गाउँगाउँ हिँडेर महिलासँग कुरा गरी। चिया टिप्ने अधिकांश हात महिलाका थिए। तर मूल्य र बिक्रीको निर्णय पुरुषले गर्थे। उसले महिलालाई बैठकमा आउन आग्रह गरी।

एक वृद्धाले भनिन्, “हाम्रो नाम कागजमा छैन। हामी बैठकमा गएर के गर्ने?”

जुनाले जवाफ दिई, “पातमा तपाईंको औँलाको छाप छ। कागजमा नाम किन नहुने?”

बिस्तारै समूह सहकारीमा बदलियो। उनीहरूले हातैले चिया प्रशोधन गर्ने सानो कोठा बनाए। बाँसका तख्तामा पात ओइलाए। हातले माडे। तापक्रम मिलाउन कठिन थियो। कहिले चिया डढ्थ्यो। कहिले पर्याप्त सुक्दैनथ्यो। कहिले सुवास राम्रो आउँथ्यो, तर रङ कमजोर हुन्थ्यो।

जीवनले दार्जिलिङको कारखानामा सिकेको ज्ञान प्रयोग गर्‍यो। तर उसले त्यहाँको ठूलो मेसिनको नक्कल मात्र गर्न चाहेन। इलामको माटो र मौसमलाई सुहाउने स्वाद खोज्न चाह्यो।

त्यस समय बजारमा सिटिसी चियाको माग बढिरहेको थियो। मेसिनले पातलाई मिच्ने, च्यात्ने र साना दानामा बेरिने गरी प्रशोधन गर्थ्यो। त्यसबाट गाढा रङ, कडा स्वाद र छिटो तयार हुने चिया बन्थ्यो। दूध र चिनी हालेर पिउन उपयुक्त थियो। तर जीवन र जुनाले कोमल पातको आकार, सुवास र तहगत स्वाद जोगाउने अर्थोडक्स चियामा सम्भावना देखे।

गाउँका केही किसानले आपत्ति जनाए।

“मानिसलाई गाढा रङ चाहिन्छ। सुवासको कुरा गरेर पेट भरिँदैन,” उनीहरूले भने।

जुनाले उनीहरूको कुरा अस्वीकार गरिन। “सिटिसी पनि उत्पादन गरौँ। तर हाम्रो पहाडले दिन सक्ने विशेष स्वाद सस्तोमा नफालौँ।”

उसको जीवनमा प्रेम पनि त्यही सहकारीसँगै आयो। अर्जुन राई नामको युवक कृषिसम्बन्धी तालिम लिएर गाउँ फर्किएको थियो। उसले बजार, प्याकेजिङ र लेखापालको काम बुझ्थ्यो। उसले सहकारीको चियामा पहिलो पटक इलामको नाम छाप्ने प्रस्ताव राख्यो।

कागजको सानो पोकोमा उनीहरूले लेखे, “इलामको पहाडी चिया।”

त्यो नाम ठूलो बजारसम्म पुगेन। तर गाउँको पसलमा पहिलो पोको बिक्री हुँदा जीवनले लामो समय त्यसलाई हेरिरह्यो। उसको आँखामा आँसु आयो।

“बुबा, किन रुनुभएको?” जुनाले सोधी।

जीवनले भन्यो, “आज पहिलो पटक हाम्रो पात हाम्रो नाममा बेचियो।”

सहकारीको यात्रा सजिलो थिएन। सडक कमजोर थियो। वर्षामा पहिरोले बाटो बन्द हुन्थ्यो। बिजुली अनियमित थियो। बैंकले धितो खोज्थ्यो। सरकारी कार्यालयले अनुमति, परीक्षण र प्रमाणपत्रका अनेक कागज माग्थे। किसानले गुणस्तर कायम राख्न कठिन मान्थे। विदेशी खरिदकर्ताले नमुना माग्थे, तर नियमित ठूलो परिमाण सुनिश्चित गर्न सहकारीसँग क्षमता थिएन।

त्यसमाथि सीमापारिको पुरानो व्यापारिक सञ्जाल शक्तिशाली थियो। बिचौलियाले नेपाली चिया सस्तोमा किनेर अर्को नाममा बेचिरहे। किसानलाई तत्काल नगद चाहिन्थ्यो। सहकारीले भुक्तानी गर्न समय लगाउँथ्यो। धेरै किसान पुनः बिचौलियातिर फर्कन्थे।

जीवन बूढो हुँदै गयो। एक साँझ उसले जुनालाई मुन्सी मुखर्जीका पुराना पुस्तक र वीरमानको चिठी भएको बाकस दियो।

“यो हाम्रो परिवारको सम्पत्ति हो,” उसले भन्यो।

जुनाले हाँस्दै सोधी, “जमिनको कागज होइन?”

“जमिन हराउन सक्छ। किताब जल्न सक्छ। तर यसमा भएको स्मृति तिमीले सम्झियौ भने कसैले खोस्न सक्दैन।”

त्यस रात जीवनले आफ्नो बुबा वीरमानको अन्तिम चिठी पढेर सुनायो। चिठीमा दार्जिलिङका पुराना बोट, मजदुर आन्दोलन र मायाको मृत्युको कुरा थियो। अन्तिम पङ्क्तिमा लेखिएको थियो, “हामीले अरूको नामका लागि चिया टिप्यौँ। तिमीले आफ्नै नामका लागि रोप्नू।”

केही महिनापछि जीवनको मृत्यु भयो। उसलाई चिया बगानको माथिल्लो छेउमा गाडियो। जुनाले त्यहाँ एउटा चियाको बिरुवा रोपी। उसले कुनै शिलालेख राखिन। “बोटले नै कथा भन्नेछ,” उसले भनी।

समय फेरि अघि बढ्यो। सडक गाउँसम्म आइपुग्यो। मोबाइल फोन देखिन थाल्यो। विदेश जाने युवाको सङ्ख्या बढ्यो। कसैले खाडी रोज्यो। कसैले मलेसिया। कसैले काठमाडौँको होटलमा काम खोज्यो। चिया बगानमा काम गर्ने हात कम हुँदै गए।

जुनाकी छोरी आस्था पढ्न काठमाडौँ गई। ऊ अर्थशास्त्र र व्यापार पढ्न चाहन्थी। गाउँका मानिसले भने, “पढेपछि सरकारी जागिर खानू। चियामा फर्केर के गर्छ्यौ?”

आस्थाले बाल्यकालदेखि हजुरबुबाको बाकस देखेकी थिई। उसले दार्जिलिङमा पसिना बगाएका वीरमानको चिठी पढेकी थिई। उसलाई चियाको स्वादभन्दा त्यसमा मिसिएको इतिहासले बढी तान्थ्यो।

काठमाडौँको कक्षामा उसले विश्व व्यापार, ब्रान्ड, मूल्य शृङ्खला र बौद्धिक सम्पत्तिबारे पढी। उसले थाहा पाई, किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको अन्तिम खुद्रा मूल्यमा किसानको हिस्सा सानो हुन सक्छ। प्रशोधन, प्याकेजिङ, कथा, प्रमाणपत्र, ढुवानी र बजार पहुँचले मूल्यको ठूलो भाग नियन्त्रण गर्छ।

एक प्राध्यापकले सोधे, “नेपालले कच्चा वस्तु बेचेर समृद्ध हुन सक्छ?”

आस्थाले इलाम सम्झी। “कच्चा वस्तु मात्र बेचेर होइन। आफ्नो वस्तुको नाम, कथा र बजार पनि आफैँसँग राख्नुपर्छ।”

पढाइ सकिएपछि आस्था गाउँ फर्की। जुनाको कपाल सेतै भइसकेको थियो। सहकारी चलिरहेको थियो, तर पुरानो मेसिन बिग्रिन थालेको थियो। युवा सदस्य घटेका थिए। खातामा ऋण थियो।

आस्थाले सहकारीको चिया चाखी। स्वाद अझै राम्रो थियो। तर प्याकेट साधारण थियो। उत्पादन मिति स्पष्ट थिएन। किसानको नाम थिएन। विदेशी ग्राहकसँग सम्पर्क थिएन।

उसले सहकारीको बैठकमा भनिन्, “हामी चिया मात्र बेचिरहेका छौँ। अब उत्पत्तिस्थल, किसान र स्वादको कथा बेच्नुपर्छ।”

एक वृद्ध किसानले रिसाउँदै भने, “कथा बेचेर पैसा आउँछ?”

आस्थाले उत्तर दिई, “अरूले हाम्रो कथा बेचेर वर्षौंदेखि पैसा कमाइरहेका छन्।”

उसले इन्टरनेटमार्फत साना विदेशी चिया व्यापारीसँग सम्पर्क सुरु गरी। नमुना पठाइयो। कतिपयले जवाफ दिएनन्। कतिपयले मूल्य घटाउन खोजे। एक अमेरिकी व्यापारीले लेख्यो, “नेपाली चिया दार्जिलिङजस्तो लाग्छ।”

आस्थाले जवाफ दिई, “यो दार्जिलिङजस्तो होइन। यो इलामको चिया हो। हिमाली हावा, मनसुनी वर्षा, साना किसानको जमिन र हातले प्रशोधन गरिएको आफ्नै स्वाद भएको चिया।”

त्यस व्यापारीले फेरि नमुना माग्यो।

सहकारीले किसानअनुसार पात छुट्याउन थाल्यो। कुन उचाइ, कुन बगान, कुन दिन र कुन मौसममा टिपिएको हो भन्ने अभिलेख राखियो। विषादीको प्रयोग घटाइयो। प्राङ्गारिक उत्पादनतर्फ जाने योजना बन्यो। महिलाको नाममा सदस्यता र भुक्तानी सुरु गरियो।

सबै कुरा सजिलै सफल भएन। प्रमाणपत्र महँगो थियो। निर्यात प्रक्रिया जटिल थियो। नमुना मन पराउने व्यापारीले ठूलो परिमाण माग्दा सहकारीले दिन सकेन। ढुवानी खर्चले मूल्य बढायो। कहिलेकाहीँ सीमामा सामान रोकियो। कहिले भुक्तानी ढिलो आयो।

एक वर्ष असिनाले बगान नष्ट गर्‍यो। अर्को वर्ष लामो खडेरी पर्‍यो। मौसमको पुरानो तालिका बिग्रँदै थियो। जुनाले भनिन्, “पहिले कुहिरो कुन महिनामा आउँछ भन्ने थाहा हुन्थ्यो। अब आकाशको मन बुझिँदैन।”

जलवायु परिवर्तन आस्थाका लागि पुस्तकको शब्द मात्र रहेन। पातको आकार, उत्पादनको समय, कीराको प्रकोप र स्वादमै त्यसको प्रभाव देखियो। सहकारीले पानी सङ्कलन, छायाका रूख, जैविक मल र माटो संरक्षणमा लगानी गर्न थाल्यो।

त्यही क्रममा आस्था दार्जिलिङ गई। उसले आफ्ना पुर्खा बसेको पुरानो बगान खोजी। श्रमिक बस्तीका केही घर फेरिएका थिए। केही उस्तै थिए। चियाका धेरै बोट बूढा भएका थिए। मजदुर आन्दोलनका नारा भित्तामा देखिन्थे। युवा पुस्ता बगान छोड्न चाहन्थ्यो। ज्याला, आवास र अधिकारका प्रश्न अझै बाँकी थिए।

एक वृद्ध कामदारले वीरमानको नाम सुनेपछि लामो समय सोच्यो। “मेरो बाजेले त्यो नाम लिनुहुन्थ्यो,” उसले भन्यो, “टाउको फुटेको हडतालको कुरा गर्दा।”

आस्था मौन भई। इतिहास अचानक किताबबाट निस्केर मानिसको स्मृतिमा उभिएको थियो।

वृद्धले चिया पकाएर ल्यायो। गाढा सिटिसी चियामा दूध र चिनी हालिएको थियो।

“यो मालिकको चिया होइन,” उसले हाँस्दै भन्यो, “यो हाम्रो बिहान हो।”

आस्थाले कप समाती। उसले बुझी, कुनै स्वादलाई केवल औपनिवेशिक अवशेष भनेर अस्वीकार गर्न मिल्दैन। मानिसले इतिहासबाट आएका वस्तुलाई आफ्नो जीवनअनुसार बदल्छन्। दूधचिया श्रमको बीचमा ऊर्जा बनेको थियो। मसला चिया घरको आत्मीयता बनेको थियो। औपनिवेशिक व्यापारबाट फैलिएको पेय स्थानीय संस्कृतिमा प्रवेश गरेर नयाँ अर्थ पाइसकेको थियो।

आस्था पुरानो कारखानामा गई। गाइडले दार्जिलिङ चियाको विश्वव्यापी प्रतिष्ठा सुनायो। उसले ब्रिटिस बगान प्रणाली, रेल र नीलामी बजारको इतिहास बतायो। तर कामदारको कथा छोटो थियो।

आस्थाले सोधी, “यी बगान बनाउने नेपाली, आदिवासी र आप्रवासी श्रमिकको इतिहास कहाँ छ?”

गाइड केही बेर रोकियो। “त्यो इतिहास परिवारका कथामा छ,” उसले भन्यो, “सङ्ग्रहालयमा कम छ।”

आस्थाले उत्तर दिई, “त्यसैले बजारले मालिकको नाम सम्झन्छ, मजदुरको होइन।”

इलाम फर्केपछि उसले सहकारी भवनको एउटा कोठा स्मृति कक्ष बनाउने प्रस्ताव गरी। त्यहाँ पुराना डोका, पात टिप्ने कैंची, प्रशोधनका भाँडा, जीवनका कापी, वीरमानका चिठी र चिया व्यापारको नक्सा राखियो। दार्जिलिङ, आसाम, चीन, कलकत्ता, लन्डन र इलामलाई जोड्ने रेखा कोरियो।

जुनाले त्यो नक्सा हेरेर भनिन्, “हामीले सानो बारीमा पात टिप्यौँ। हाम्रो पात यति टाढा जान्थ्यो भन्ने कहिल्यै सोचेनौँ।”

आस्थाले भनिन्, “पात मात्र होइन, हजुरआमा। श्रम पनि जान्थ्यो। पैसा भने सबै फर्केर आउँदैनथ्यो।”

सहकारीले आफ्नो नयाँ चियाको नाम राख्यो, “कुहिरोभित्रको इतिहास।”

प्याकेटमा कुनै दरबार वा गोरा मालिकको चित्र थिएन। त्यहाँ पात टिपिरहेकी एक वृद्ध महिलाको हात थियो। पछाडि छोटो कथा लेखिएको थियो। यो चिया आफ्नै जमिनमा काम गर्ने साना किसानले उत्पादन गरेका हुन्। यसको मूल्यको निश्चित हिस्सा किसान, श्रमिक कल्याण र माटो संरक्षणमा जान्छ।

पहिलो ठूलो विदेशी अर्डर आएको दिन सहकारीमा उत्सवजस्तो भयो। तर आस्थाले सबैलाई सावधान गराई।

“एउटा अर्डर सफलता होइन। हामी फेरि अर्को शक्तिशाली व्यापारीमा निर्भर भयौँ भने पुरानै कथा दोहोरिन्छ।”

सहकारीले घरेलु बजारलाई पनि प्राथमिकता दियो। विद्यालयका विद्यार्थीलाई बगान घुमाइयो। उनीहरूलाई चिया केवल कपभित्रको पेय नभई इतिहास, कृषि, विज्ञान, श्रम र व्यापारको मेल हो भनेर बुझाइयो।

एक विद्यार्थीले सोध्यो, “नेपाल उपनिवेश नभएको भए हाम्रो चियाको इतिहासलाई औपनिवेशिक किन भन्नु?”

आस्थाले केही बेर सोचेर उत्तर दिई।

“उपनिवेशवाद केवल झन्डा गाड्नु होइन। कसले उत्पादन गर्छ, कसले मूल्य तोक्छ, कसको नाममा वस्तु बेचिन्छ र नाफा कहाँ जान्छ भन्ने प्रश्न पनि हो। नेपाल स्वतन्त्र थियो। तर हाम्रा मानिस उपनिवेशभित्र काम गर्न गए। हाम्रो चिया औपनिवेशिक बजारको छायामा बेचियो। राजनीतिक सीमा स्वतन्त्र रहे पनि आर्थिक सम्बन्ध सधैँ समान थिएन।”

अर्को विद्यार्थीले सोध्यो, “त्यसो भए अहिले हामी स्वतन्त्र छौँ?”

आस्था मुस्कुराई। “त्यो प्रश्नको उत्तर तिमीहरूले दिनुपर्छ। किसानले मूल्य तोक्न सक्छ कि सक्दैन? श्रमिकले सम्मानजनक ज्याला पाउँछ कि पाउँदैन? वस्तु आफ्नो नाममा बेचिन्छ कि अरूको नाममा? बीउ, प्रविधि, प्रमाणपत्र र बजारमाथि कसको नियन्त्रण छ? स्वतन्त्रता हरेक पुस्ताले नयाँ गरी जाँच्नुपर्ने कुरा हो।”

जुनाको स्वास्थ्य कमजोर हुँदै गयो। ऊ बिहान बगानमा जान सक्दिनथी। घरको झ्यालबाट हरिया पङ्क्ति हेर्थी। एक दिन उसले आस्थालाई बोलाई।

“मलाई माथिल्लो पाखामा लैजा।”

आस्थाले आमालाई सहारा दिएर जीवनको समाधिसम्म पुर्‍याई। त्यहाँ रोपिएको चियाको बोट ठूलो भइसकेको थियो। जुनाले त्यसको पात छोई।

“तिम्रा हजुरबुबा भन्थे, बोटले कथा भन्नेछ,” उसले बिस्तारै भनी।

हावाले पात हल्लायो। टाढाको कारखानाबाट चिया सुकाउँदै गरेको सुवास आयो।

“कथा सुनिन्छ?” आस्थाले सोधी।

जुनाले आँखा बन्द गरी।

“सुनिन्छ। तर सुन्न मानिस शान्त हुनुपर्छ।”

त्यस वर्ष जुनाको मृत्यु भयो। सहकारीका सबै किसान उसको अन्त्येष्टिमा आए। कसैले उसलाई उद्योगपति भनेन। ऊ कुनै सरकारी पदमा पुगेकी थिइन। उसका नाममा ठूलो सम्पत्ति थिएन। तर गाउँका महिलाले पहिलो पटक आफ्नै नाममा सहकारीको भुक्तानी पाउँदा जुनालाई सम्झन्थे। किसानले पातको मूल्यमा सामूहिक मोलमोलाइ गर्दा उसको आवाज सम्झन्थे। प्रत्येक प्याकेटमा इलामको नाम देख्दा जीवन र जुनाको संघर्ष जीवित हुन्थ्यो।

आस्थाले आमाको मृत्युपछि वीरमानको बाकस फेरि खोली। भित्र एउटा पुरानो, लगभग मेटिन लागेको कागज थियो। त्यो हरकाले गजराजसँग काम गरेको समयको टिपोट जस्तो देखिन्थ्यो। अक्षर अस्पष्ट थिए। अन्तिमतिर एउटा वाक्य मात्र पढ्न सकिन्थ्यो।

“बीउ कसले दियो भन्ने कुरा भविष्यले बिर्सन सक्छ, तर त्यसलाई हुर्काउने हात बिर्सनु हुँदैन।”

आस्थाले त्यो वाक्य स्मृति कक्षको भित्तामा राखी।

वर्षौंपछि “कुहिरोभित्रको इतिहास” नामको चिया विदेशका साना पसलमा देखिन थाल्यो। ग्राहकले त्यसको फूलजस्तो सुवास, हल्का गुलियोपन र लामो स्वादको प्रशंसा गरे। केहीले दार्जिलिङसँग तुलना गरे। आस्थाले तुलना रोक्न खोजिन। तर हरेक संवादमा भिन्नता स्पष्ट पार्थी।

“छिमेकी पहाडको माटो र मौसममा समानता हुन सक्छ,” ऊ भन्थी, “तर इतिहास, किसानको संरचना र स्वामित्व फरक छन्। हाम्रो चिया कसैको नक्कल होइन।”

दार्जिलिङका केही श्रमिक सहकारीसँग पनि सम्बन्ध बन्यो। सीमा दुई देशबीचको थियो। तर श्रमको स्मृति साझा थियो। उनीहरूले अनुभव साटे। बूढा बोट कसरी पुनर्जीवित गर्ने, श्रमिकको स्वामित्व कसरी बढाउने, साना उत्पादकले बजारमा कसरी प्रवेश गर्ने भन्ने छलफल भयो।

एक संयुक्त कार्यक्रममा दार्जिलिङकी मजदुर नेतृ पेमाले भनिन्, “हामीले विश्वप्रसिद्ध नाम बनायौँ। तर त्यो नामको स्वामित्व हामीसँग छैन।”

आस्थाले जवाफ दिई, “हामीसँग आफ्नै जमिन छ। तर बजारमा नाम बनाउन अझै संघर्ष गरिरहेका छौँ।”

पेमाले हात बढाई। “तिमीहरूसँग हामीले गुमाएको कुरा छ। हामीसँग तिमीहरूले बनाउनुपर्ने बजारको अनुभव छ।”

दुवैले हात मिलाए। त्यो क्षण कुनै ठूलो सम्झौता भएन। कुनै मन्त्री आएन। कुनै झन्डा फहराइएन। तर पुरानो औपनिवेशिक सीमाका दुवैतर्फका श्रमिक र किसानले पहिलो पटक एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझा इतिहासका उत्तराधिकारीका रूपमा हेरे।

साँझ इलामको डाँडामा कुहिरो फेरि उक्लियो। सहकारीको नयाँ पुस्ताका किशोरकिशोरी मोबाइलबाट ग्राहकसँग कुरा गरिरहेका थिए। कोही माटो परीक्षण गर्दै थिए। कोही वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने पोखरी बनाउँदै थिए। कोही चियाको नयाँ स्वाद परीक्षण गर्दै थिए।

आस्था त्यही डाँडामा उभिई जहाँ धेरै पुस्ताअघि गजराज र हरकाले पहिलो बीउबारे कुरा गरेका थिए। उसले कल्पना गरी, गजराजले बीउभित्र व्यापार देखेका थिए। हरकाले माटो देखेको थियो। वीरमानले श्रमको बन्धन देख्यो। जीवनले नामको आवश्यकता बुझ्यो। जुनाले सामूहिक स्वामित्वको बाटो खोलिन्। अब उसको पुस्ताले बजारसँगै न्याय खोज्नुपर्थ्यो।

तल बगानमा काम सकेर मानिसहरू घर फर्किरहेका थिए। उनीहरूको डोकामा पात थिएन। तर कपडा र शरीरमा चियाको सुवास टाँसिएको थियो।

आस्थाले एक मुठी माटो उठाई। यही माटोमा इतिहासका अनेक तह थिए। दरबारको महत्त्वाकाङ्क्षा थियो। किसानको धैर्य थियो। सीमापारि गएको युवाको पीडा थियो। बगानमा जन्मिएको प्रेम थियो। हडतालमा बगेको रगत थियो। व्यापारीले खोसेको नाम थियो। महिलाले बनाएको सहकारी थियो। विदेश पुगेको नयाँ पहिचान थियो।

कुहिरो बाक्लिँदै गयो। दार्जिलिङ देखिन छोड्यो। तर आस्थालाई सीमा हराएको जस्तो लागेन। बरु सीमाभन्दा पुरानो र गहिरो सम्बन्ध देखियो। एउटै पहाडको हावा, उस्तै वर्षा र साझा श्रमले जोडिएका मानिसको सम्बन्ध।

उसले सहकारी भवनतिर फर्कनुअघि हरकाको पुरानो प्रश्न सम्झी।

व्यापारको भोक अन्नको भोकभन्दा ठूलो हुन्छ कि सानो?

यति धेरै पुस्तापछि पनि त्यसको सरल उत्तर थिएन। व्यापारले गाउँमा नगद ल्याएको थियो। शिक्षा, सडक र अवसर दिएको थियो। तर व्यापारले मूल्य खोसेको थियो। श्रमलाई अदृश्य बनाएको थियो। मानिसको आवश्यकतालाई नाफाको हिसाबमा नापेको थियो।

सायद प्रश्न व्यापार चाहिन्छ कि चाहिँदैन भन्ने थिएन। प्रश्न व्यापार कसको नियममा चल्छ भन्ने थियो। चियाको मूल्य बजारले मात्र निर्धारण गर्ने कि त्यसमा माटोको स्वास्थ्य, श्रमिकको जीवन र किसानको सम्मान पनि जोडिने? प्रसिद्धि एउटा ठाउँको नामले मात्र पाउने कि त्यो नाम बनाउने हातले पनि पाउने? इतिहास विजेता र मालिकले मात्र लेख्ने कि पात टिप्ने औँलाले पनि लेख्ने?

आस्थाले तल हेरी। नयाँ रोपिएका बिरुवाका साना पात कुहिरोभित्र चम्किरहेका थिए।

ती बिरुवालाई साम्राज्यको कथा थाहा थिएन। तिनलाई दार्जिलिङ र इलाम छुट्याउने सीमा थाहा थिएन। तिनलाई लन्डनको बजार, कलकत्ताको बन्दरगाह, अफिम युद्ध वा रोबर्ट फर्चुनको यात्रा थाहा थिएन। तिनलाई माटो, पानी, घाम र हेरचाह मात्र थाहा थियो।

तर एक दिन ती पात मानिसको हातमा पुग्नेछन्। मानिसले तिनलाई टिप्नेछ। प्रशोधन गर्नेछ। नाम दिनेछ। बजारमा पठाउनेछ। अनि त्यहीँबाट न्याय वा शोषणको नयाँ कथा सुरु हुनेछ।

आस्थाले मनमनै प्रण गरी, अब यो कथा अरूले मात्र लेख्ने छैनन्।

कुहिरोले उसको अनुहार छोयो। टाढा कतै चिया उम्लिरहेको आवाज आयो। कसैले दूध हालेको थियो। कसैले चिनी। कसैले पातको शुद्ध सुवास जोगाउन पानी मात्र प्रयोग गरेको थियो। स्वाद फरक थिए। तर प्रत्येक कपमा इतिहासको कुनै न कुनै अंश घुलिरहेको थियो।

आस्था बिस्तारै घरतिर हिँडी। उसको पछाडि चियाका बोट हावामा हल्लिरहेका थिए। तिनको आवाज सानो थियो, तर मौन थिएन।

पहाडले अन्ततः आफ्नै कथा भन्न थालेको थियो।

अमेरिकाको दृष्टिकोणमा नेपाल: रणनीतिक साझेदारीको सम्भावना र चुनौती

नेपाल–अमेरिका सम्बन्ध सतहमा हेर्दा पारंपरिक कूटनीतिक मैत्री लागे पनि, पछिल्ला वर्षमा यो सम्बन्ध रणनीतिक चासो, मानव अधिकारको अवलोकन र लोकतन्त्रको गहिरो मूल्यांकनमा परिणत हुँदै गएको छ। सन् १९४७ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेदेखि हालसम्म अमेरिकाले नेपाललाई लोकतान्त्रिक मार्गदर्शन, आर्थिक सहायतादेखि विकास साझेदारीसम्मका क्षेत्रमा निरन्तर साथ दिँदै आएको छ।

तर, पछिल्लो दशकमा अमेरिकी विदेश नीतिको परिधिमा नेपालको अर्थ केवल सानो हिमाली राष्ट्र भएर सीमित छैन — यो अब भारत–चीन सन्तुलन, लोकतान्त्रिक मूल्यको परीक्षण भूमि, र जलवायु–सुरक्षा संवेदनशील क्षेत्रका रूपमा पनि हेर्न थालिएको छ।

लोकतन्त्रको अभ्यासप्रति अमेरिकी चासो

संयुक्त राज्य अमेरिका नेपालको २०१५ को संविधान र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संरचना समर्थन गर्छ। तर यो समर्थन ‘blank cheque’ होइन — अमेरिकी विदेश मन्त्रालय, मानव अधिकार विभाग, र युएसएम्बेसी काठमाडौँले निरन्तर नेपालमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता, अल्पसंख्यक अधिकार, र कानुनी शासनको अभ्यासमा निगरानी गरिरहेका छन्।

हालै सार्वजनिक अमेरिकी मानव अधिकार प्रतिवेदनले नेपालमा हुने पत्रकारमाथिको धम्की, सामाजिक सञ्जालमा अभिव्यक्ति निषेध गर्ने प्रयास, प्रदर्शन रोक्ने प्रहरी हस्तक्षेप, र न्यायिक पारदर्शिताको अभावप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको छ।

"नेपालको लोकतान्त्रिक संक्रमण मार्गप्रति हामी समर्थन जनाउँछौं, तर त्यो समर्थन त्यतिबेलासम्म हो जबसम्म नागरिक अधिकार, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई सशक्त बनाइन्छ," अमेरिकी विदेश मन्त्रालय अन्तर्गतको मानव अधिकार तथा लोकतन्त्र ब्युरो प्रमुखले यसै वर्षको प्रतिवेदनमा भनेका छन्।

भूराजनीतिक ‘बफर’ राष्ट्रको रणनीतिक मूल्य

नेपालको भू-राजनीतिक अवस्थिति — दुई महाशक्ति भारत र चीनको बीचमा रहँदै — वाशिङ्टनका लागि रणनीतिक चासोको विषय हो। नेपाल कुनै सैन्य गठबन्धनमा नरहे पनि, अमेरिकी दृष्टिकोणमा नेपाल ‘non-aligned but strategically sensitive’ राष्ट्र हो।

विशेषगरी, बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) सँग जोडिएपछि नेपालमा चिनियाँ लगानीको वृद्धिलाई अमेरिकाले चासोपूर्वक नियालेको छ। यसका सन्दर्भमा एमसीसी (Millennium Challenge Corporation) अनुदान सम्झौतामा भएको विरोध प्रदर्शनलाई अमेरिकाले "भ्रम फैलाइएको रणनीति" को परिणाम भन्दै आलोचना गरेको थियो।

अमेरिकी कूटनीतिज्ञहरू भन्छन्— "हामी नेपालमा कुनै पनि परियोजनालाई प्रतिस्पर्धामा ल्याउने होइन, पारदर्शी, जनउत्तरदायी र वातावरणमैत्री विकासको पक्षमा छौं।"

विकास साझेदारी: अनुदान, शिक्षा र स्वास्थ्य

युएसएआइडी (USAID) नेपालमा सबैभन्दा ठूलो विकास साझेदारहरूमध्ये एक हो। स्वास्थ्य, शिक्षा, महिला सशक्तिकरण, ग्रामीण पूर्वाधार विकास र जलवायु अनुकूलनजस्ता क्षेत्रमा अमेरिकाले अरबौँ रुपैयाँ बराबरको अनुदान दिँदै आएको छ।

२०२५ को नीतिगत प्राथमिकतामा नेपालका लागि युएसएआइडीले ‘क्लाइमेट रेज़िलियन्स’ र ‘गभर्नन्स स्ट्रेन्थनिङ’ लाई शीर्षमा राखेको छ। विशेषगरी बाढी, पहिरो र जलवायुजन्य विपद्का जोखिम न्यूनीकरणका लागि संघीय सरकार र स्थानीय तहसँग मिलेर अमेरिकी सहायताले काम गरिरहेको छ।

अर्को पाटो, अमेरिकी विश्वविद्यालय र फुलब्राइट स्कलरसिपमार्फत सयौँ नेपाली विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षाका लागि अमेरिका गएका छन्। अमेरिकाले नेपालमा विज्ञान, प्रविधि, प्राविधिक शिक्षाका क्षेत्रमा युवा नेतृत्व निर्माणमा पनि लगानी गरिरहेको छ।

शरणार्थी र मानव अधिकार संरक्षण

नेपालमा रहेका तिब्बती र भुटानी शरणार्थीहरूको स्थितिप्रति अमेरिकी सरकार लामो समयदेखि संलग्न रहँदै आएको छ। २००७ देखि हालसम्म करिब १ लाख १३ हजार भुटानी शरणार्थीको पुनःस्थापनाका लागि अमेरिका अग्रणी गन्तव्य बनेको छ।

तर नयाँ तिब्बती शरणार्थीहरूलाई नेपालले नागरिक कागजात नदिने, ओसारपसारमा कठिनाइ हुने, र धार्मिक गतिविधिमा हस्तक्षेप गर्ने घटनाप्रति अमेरिकाले ‘धेरै बेर मौन रहिरहन नसकिने’ सन्देश दिएको छ।

रक्षा सहयोग र शान्ति स्थापनामा सहभागिता

नेपालको सेनालाई अमेरिकी सेनाले ‘humanitarian response’ र ‘UN peacekeeping’ प्रशिक्षण दिने कार्य निरन्तर हुँदै आएको छ। अमेरिकी कूटनीतिमा नेपाल एउटा ‘soft security partner’ को रूपमा चिनिन्छ, जहाँ राष्ट्रिय सुरक्षा हैन, मानवीय सुरक्षा र विपद् व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिइन्छ।

तर अमेरिका चाहन्छ — "नेपालको सुरक्षा संयन्त्र मानव अधिकारमैत्री होस्, प्रहरीद्वारा हुने दमन र असहमतिको दमन अन्त्य होस्।"

हालको चिन्ता: सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध

२०२५ सेप्टेम्बरमा नेपाल सरकारले २६ वटा सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध लगाएपछि अमेरिकी दूतावासले ‘गम्भीर चिन्ता’ व्यक्त गरेको थियो। पत्रकारहरू पक्राउ पर्ने, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता रोक्ने, अनि विरोधमा हिंसा हुँदा नागरिक मारिने घटनालाई अमेरिकाले लोकतान्त्रिक मूल्यको विपरित भनेको छ।

एक सार्वजनिक वक्तव्यमा दूतावासले भनेको छ—
“शान्तिपूर्ण अभिव्यक्ति र सूचनाको स्वतन्त्र पहुँच कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजको आधार हो। हामी नेपालको सरकारसँग संवाद गरिरहेका छौं, जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्न।”

निष्कर्षमा: अमेरिका–नेपाल सम्बन्ध — अवसर र अपेक्षा

नेपालप्रति अमेरिकी दृष्टिकोण मैत्रीपूर्ण छ तर सावधानपूर्ण पनि। जहाँ मानव अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, भ्रष्टाचारमुक्त शासन र पारदर्शितालाई मुख्य मापदण्ड मानिन्छ।

अमेरिका नेपाललाई ठूलो व्यापारिक साझेदार होइन, तर अस्थिर क्षेत्रको लोकतान्त्रिक उदाहरणका रूपमा हेर्छ। र यसको सफलताको कथा वैश्विक लोकतान्त्रिक मोर्चाका लागि महत्त्वपूर्ण ठान्दछ।

कसैले सोध्न सक्छ— अमेरिका किन यति चासो लिन्छ नेपालप्रति?

सारांशमा उत्तर यति हो:
नेपाल सानो देश हो, तर मूल्यको हिसाबमा सानो होइन। लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता र सार्वभौम निर्णय क्षमतामा उभिएको नेपालले मात्रै अमेरिका र अरू लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूसँग बराबरीको सम्बन्ध राख्न सक्छ।

आर्थिक सुधारको रोडम्याप: नीति निर्माणको साहस, कार्यान्वयनको चुनौती- उच्चस्तरीय आर्थिक सुधार सुझाव आयोग प्रतिवेदन समिक्षा

 

आर्थिक सुधारको रोडम्याप: नीति निर्माणको साहस, कार्यान्वयनको चुनौती

२०७९ सालमा गठित उच्चस्तरीय आर्थिक सुधार सुझाव आयोगले २०८१ चैत्र २७ मा अर्थ मन्त्रालयलाई बुझाएको अन्तिम प्रतिवेदन नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयास हो। 

तर प्रश्न उठ्छ—के यो प्रतिवेदन देशको आर्थिक सन्दर्भ, राजनीतिक संरचना र सामाजिक यथार्थसँग व्यवहारिक रूपमा जोडिएको छ? वा, यो पनि विगतका आयोगहरू जस्तै केवल कागजी दस्तावेज मात्र बन्ने हो?

साहसिक नीति सिफारिसको प्रयास

प्रतिवेदनमा सबैभन्दा बलियो पक्ष हो—नीति निर्माणको स्पष्टता र समग्र दृष्टिकोण। राज्यलाई "सुधारमुखी, समन्वित र उत्तरदायी" बनाउन सार्वजनिक संस्थानहरूको पुनःसंरचना, निजी क्षेत्रसँग साझेदारी, प्रदेश र पालिकाबीच वित्तीय समन्वय, हरित पूर्वाधार, र शिक्षा–स्वास्थ्यमा लगानी जस्ता विषयमा उल्लेखनीय सिफारिस गरिएको छ।

• सार्वजनिक शिक्षामा नतिजा आधारित शिक्षक व्यवस्थापन,

• सरकारी स्वामित्व भएका उद्योगहरूको निजीकरण वा पुनर्संरचना,

• कृषि अनुदानको एकीकृत डिजिटल प्रणाली,

• मास्टर प्लान आधारित पूर्वाधार विकास,

• संघीय वित्त आयोग गठन,

• कर प्रणालीमा सहजता र पारदर्शिता,

• बेरोजगारी न्यूनीकरणका लागि प्रविधि-मैत्री सीप विकास
  — यस्ता सिफारिसहरूलाई आजका युवाहरूले प्रत्यक्ष सरोकारका विषयका रूपमा लिन सक्छन्।

तर कार्यान्वयनको जोखिम उच्च छ

नीति सिफारिस त उत्कृष्ट छन्, तर मुख्य प्रश्न हो—कसरी कार्यान्वयन हुन्छ? कसले गर्छ? कहिलेसम्म हुन्छ?

प्रतिवेदनमा केवल "आर्थिक सुधार कार्यदल गठन" भन्ने उल्लेख छ, तर त्यसले नीति कार्यान्वयन गर्न सक्छ भन्ने कुनै संवैधानिक, कानुनी वा प्रशासनिक आधार प्रस्तुत गरिएको छैन। नतिजा के हुन्छ भने—सिफारिसहरू मन्त्रालयहरूकै फाइलको थाँतीमा सुत्न बाध्य हुन्छन्।

यति गम्भीर विषयमा प्रधानमन्त्री, राष्ट्रिय योजना आयोग, अर्थमन्त्री र संसदीय समितिहरूको भूमिका प्रतिवेदनमा औपचारिक मात्र छ। यस्ता दस्तावेजले तब मात्र अर्थ राख्छन् जब नीति निर्माणसहित कार्यान्वयन संयन्त्र पनि समानान्तर ढाँचामा प्रस्तुत गरिन्छ।

राजनीतिक यथार्थ र प्रतिरोधको संभावना

नेपालको राजनीतिक व्यवस्थामा सुधारका प्रतिवेदनहरू नीतिगत भन्दा धेरै राजनीतिक प्रतिरोधको कारणले असफल भएका छन्।

• शिक्षक युनियनहरू परिणाम आधारित मूल्याङ्कन मान्न सक्लान्?

• राजनीतिक संरक्षणमा रहेका सार्वजनिक उद्यमहरू साँच्चै निजीकरण हुन सक्लान्?

• प्रदेश र पालिकामा आर्थिक निर्णयको अधिकार संघले सुम्पन सक्ला?

• कर सुधार वा उद्योगको नियमन मा राजनीतिक हस्तक्षेप रोकिन सक्ला?

त्यसैले प्रतिवेदनले राजनीतिक अर्थशास्त्र (political economy) को यथार्थतालाई उपेक्षा गरेको देखिन्छ।

के गर्न सकिन्छ? – सुझावहरू

१. प्रधानमन्त्रीकै अध्यक्षतामा राष्ट्रिय कार्यान्वयन समिति गठन गरिनुपर्छ जसले प्रतिवेदनलाई चरणगत कार्यान्वयन योजनामा रूपान्तरण गरोस्।

2. समयसीमा, बजेट लागत र जिम्मेवारी सहितको कार्यान्वयन तालिका अनिवार्य रूपमा सार्वजनिक गरिनुपर्छ।

3. संसदीय अनुगमन संयन्त्रले प्रतिवेदनको सिफारिस कार्यान्वयन कति भयो भनेर वर्षेनी प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

4. शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पूर्वाधार र प्रशासन क्षेत्रका ठूला १० सुधार कार्य छानेर तिनलाई "पाइलट सुधार योजना" का रूपमा अघि बढाइनुपर्छ।

5. नागरिक समाज, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र सञ्चारमाध्यमबीच प्रतिवेदनमाथि सार्वजनिक बहसको वातावरण बनाइनुपर्छ।

निष्कर्ष: सपना कार्यान्वयनविनाको अभिशाप नबनोस्

अन्ततः प्रतिवेदनले सशक्त दिशा त दिएको छ तर अहिलेको नेपालमा समस्या दृष्टिकोणको होइन, इच्छाशक्तिको हो। यदि सरकारले यो प्रतिवेदनलाई राजनीतिक घोषणापत्रभन्दा फरक स्तरमा बुझ्यो भने मात्र यसले कुनै अर्थ राख्छ। नत्र, यो पनि अरू आयोगका रिपोर्टहरूझैं कुनै 'टास्क फोर्स'को बहानामा ढाकछोप गरिएको काम बन्नेछ।

अब समय छ—नीति निर्माताहरूले गम्भीरता देखाउने, कार्यपालिका जिम्मेवार बन्ने र नागरिक समाजले निरन्तर दबाब दिनुपर्ने। नत्र, आर्थिक सुधारको सपना, सुधारको नाममा अर्को ढोंग सावित हुन सक्छ।

How to reduce scene pollution due to wires in the poles of cities in Nepal?

 How to reduce scene pollution due to wires in the poles of cities in Nepal?

 Reducing scene pollution due to wires on poles in a city can be a challenging task, but there are several ways to address this issue. Here are some suggestions:

 Underground Cabling: One of the most effective solutions is to install underground cabling. This will eliminate the need for poles and overhead wires, significantly reducing scene pollution. However, it can be a costly solution that requires extensive planning, excavation, and installation work.

 Consolidate Wires: Another solution is to consolidate wires to reduce the number of poles and the visual clutter. This can be achieved by bundling wires together and using fewer poles to hold them. This will make the poles look cleaner and less cluttered.

 Concealment: Concealing the wires in decorative coverings or wrapping them around trees can also reduce visual pollution. This method is inexpensive and can be done easily.

 Pole design: Another approach is to design poles that are aesthetically pleasing and have space to hold wires inside. This can be achieved by working with designers and architects to create poles that are functional yet visually appealing.

 Educate the Public: Finally, educating the public on the importance of reducing scene pollution and encouraging them to report any issues can also help. People should be informed about the environmental and aesthetic effects of cluttered poles.

 Using wireless technology is another approach to reducing scene pollution caused by wires on poles in a city. Here are some ways in which wireless technology can be used:

 Wi-Fi: Providing Wi-Fi access to the city can reduce the need for wires by allowing people to connect wirelessly. This will also reduce the clutter of multiple antennas and receivers on poles.

 Cellular Technology: Using cellular technology can eliminate the need for wires as well. By using cell towers or small cells, it is possible to provide wireless connectivity to the city without the use of overhead wires.

 Wireless Power Transmission: Wireless power transmission is another technology that can be used to reduce the number of wires on poles. By transmitting power wirelessly, it is possible to eliminate the need for wires to carry electricity.

 Fiber Optic Cables: Fiber optic cables can be used as a replacement for traditional copper cables, significantly reducing the number of wires on poles. These cables can be buried underground or installed in existing utility ducts, reducing the visual pollution caused by overhead wires.

 Smart City Applications: Wireless technology can also be used to implement smart city applications that can reduce energy consumption and traffic congestion. For example, traffic lights can be equipped with sensors that communicate wirelessly, allowing for better traffic management and reducing the need for physical wires.

 Regular Maintenance: Regular maintenance of the wires and poles can help to keep them in good condition and prevent them from becoming cluttered. This includes repairing or replacing damaged wires or poles and removing any unnecessary wires.

 Tree Planting: Planting trees around the poles can help to obscure the view of the wires and make them less noticeable. This can be an inexpensive and sustainable solution that also provides other environmental benefits.

 Zoning Regulations: Zoning regulations can be put in place to require the consolidation of wires or to mandate the installation of underground cabling in certain areas. This can ensure that new developments are built with scene pollution in mind.

 Public Art: Public art installations can be used to enhance the visual appeal of poles and wires. This can help to turn a visual eyesore into a work of art and make the city more attractive to residents and visitors.

 Community Involvement: Engaging with the local community and involving them in the planning and implementation of solutions can help to ensure that the solutions are effective and sustainable. This can also increase awareness of the importance of reducing scene pollution.

 Solar-Powered Lighting: Installing solar-powered lighting on poles can reduce the need for overhead wires and provide a sustainable source of lighting for the city. This can also reduce energy costs and increase the city's resilience to power outages.

 Virtual Reality Technology: Virtual reality technology can be used to create a digital representation of the city without wires on poles. This can help to visualize the impact of wire removal and assist in planning and decision-making.

 Drones: Drones can be used to inspect wires and poles for damage or to survey the city for wire removal planning. This can be a cost-effective and efficient way to monitor and maintain the city's infrastructure.

 Wireless Charging Stations: Wireless charging stations for electric vehicles can be installed around the city, reducing the need for physical charging cables and outlets. This can also help to promote sustainable transportation options.

 Green Roofs: Installing green roofs on buildings around the city can help to reduce the visual impact of overhead wires and poles. This can also provide additional environmental benefits, such as reducing urban heat island effects and improving air quality.

 Consolidation: Consolidating the wires by removing any unnecessary wires and grouping them together can help to reduce the visual clutter on poles. This can also make it easier to maintain and repair the wires.

 Aerial Cabling: Using aerial cabling, such as cable trays or conduit systems, can help to reduce the number of wires on poles. This can also make it easier to replace or add wires in the future.

 Underground Cabling: Installing underground cabling can eliminate the need for overhead wires and poles altogether. While this can be a costly solution, it can also provide long-term benefits, such as increased reliability and resilience to weather events.

 Wireless Sensors: Using wireless sensors for utility monitoring, such as for water, gas, or electricity, can reduce the need for physical wires. This can also provide more accurate and efficient data collection.

 Solar-Powered Drones: Using solar-powered drones to inspect wires and poles can reduce the need for maintenance crews to climb the poles, improving safety and reducing the visual impact of maintenance activities.

 Role of the municipality...

The municipality plays a crucial role in reducing scene pollution caused by wires on poles in a city. Here are some ways in which the municipality can help:

 Planning and Regulation: The municipality can develop and enforce zoning regulations that require the consolidation of wires or the installation of underground cabling in certain areas. They can also work with utility companies to ensure that new developments are built with scene pollution in mind.

 Maintenance and Repair: The municipality is responsible for maintaining and repairing the city's infrastructure, including wires and poles. They can ensure that regular maintenance is carried out to keep the wires and poles in good condition and prevent unnecessary clutter.

 Community Engagement: The municipality can engage with the local community and involve them in the planning and implementation of solutions. This can help to ensure that the solutions are effective and sustainable and increase awareness of the importance of reducing scene pollution.

 Funding and Incentives: The municipality can provide funding and incentives to utility companies or property owners to encourage the installation of wireless or underground cabling. This can help to offset the costs associated with these solutions and promote their adoption.

 Monitoring and Evaluation: The municipality can monitor and evaluate the effectiveness of the solutions implemented and make adjustments as needed. This can help to ensure that the city is continuously improving and reducing scene pollution.

 Education and Awareness: The municipality can educate residents, businesses, and visitors on the negative effects of scene pollution and the benefits of reducing wires on poles. This can be done through public campaigns, workshops, or community events.

 Green Initiatives: The municipality can promote green initiatives that reduce energy consumption, such as LED lighting or energy-efficient appliances. This can reduce the need for wires and poles and make the city more sustainable.

 Public-Private Partnerships: The municipality can work with private companies to find innovative solutions for reducing wires on poles. This can include exploring new technologies or funding research and development.

 Aesthetic Improvements: The municipality can invest in aesthetic improvements, such as street art or landscaping, that help to distract from the visual clutter of wires on poles. This can make the city more visually appealing and promote a sense of community pride.

 Data Collection and Analysis: The municipality can collect and analyze data on scene pollution, including the number of wires on poles and the impact on the environment and public health. This can inform future decisions and help to prioritize solutions that have the greatest impact.

 Incentivizing Green Technology: The municipality can incentivize the adoption of green technologies by providing tax breaks, rebates, or other financial incentives for individuals or businesses that install solar panels or other renewable energy sources. This can reduce the reliance on traditional power grids and the need for wires on poles.

 Smart City Infrastructure: The municipality can invest in smart city infrastructure, including smart grids and wireless communication networks. This can reduce the number of wires on poles and provide more efficient and reliable services to residents.

 Integrated Planning: The municipality can integrate scene pollution reduction into its overall urban planning process. This can include creating green corridors or implementing sustainable transportation options, such as bike lanes or pedestrian walkways, that reduce the need for utility poles.

 Collaboration with Utility Companies: The municipality can collaborate with utility companies to develop solutions for reducing wires on poles. This can include exploring the use of new technologies or sharing costs for infrastructure upgrades.

 Benchmarking and Reporting: The municipality can benchmark and report on its progress in reducing scene pollution caused by wires on poles. This can help to hold the municipality accountable for achieving its goals and provide transparency to residents.

 Encouraging Telecommuting: The municipality can encourage telecommuting or remote work to reduce the number of commuters on the road, which can ultimately reduce the need for utility poles and wires. This can be done by providing incentives or collaborating with employers to offer remote work options.

 Creating Pedestrian-Friendly Spaces: The municipality can create pedestrian-friendly spaces that encourage walking, cycling, and other sustainable modes of transportation. This can be done by widening sidewalks, adding bike lanes, and creating car-free zones, which can ultimately reduce the need for utility poles.

 Encouraging Rooftop Solar Panels: The municipality can encourage the installation of rooftop solar panels by offering incentives, tax breaks, or other financial benefits. This can help to reduce the reliance on traditional power grids and the need for utility poles and wires.

 Implementing Underground Cabling: The municipality can work with utility companies to implement underground cabling for power and communication lines. This can reduce the visual clutter of wires on poles and make the city more visually appealing.

 Public-Private Partnerships for Wi-Fi Infrastructure: The municipality can collaborate with private companies to develop Wi-Fi infrastructure, which can reduce the need for utility poles and wires. This can be done by offering incentives or collaborating with telecom companies to develop wireless networks.

 Other innovative ways globally adapted...

 Here are some innovative ways that have been globally adapted to reduce scene pollution caused by wires on poles in a city:

 Smart Poles: Smart poles are multifunctional poles that integrate multiple services, such as street lighting, Wi-Fi, environmental sensors, and security cameras. By consolidating these services onto a single pole, the number of poles needed can be reduced, which can help to reduce scene pollution caused by wires on poles.

 Modular Microgrids: Modular microgrids are small, self-contained power systems that can provide power to a localized area. They can be used to supplement or replace traditional power grids, which can reduce the reliance on utility poles and wires.

 Virtual Power Plants: Virtual power plants are networks of distributed energy resources, such as solar panels or wind turbines, that can be controlled and managed as a single entity. By integrating these resources into the power grid, the need for utility poles and wires can be reduced.

 Municipal Broadband: Municipal broadband is a public network that provides high-speed internet access to residents and businesses. By creating a public network, the need for private telecom companies to install wires on poles can be reduced.

 Energy Harvesting: Energy harvesting is capturing and converting energy from natural sources, such as sunlight or wind, into electricity. Using energy harvesting technologies can reduce the need for traditional power grids and utility poles.

 Fiber Optic Cables: Fiber optic cables use light to transmit data, and they can carry much more data at faster speeds than traditional copper cables. By using fibre optic cables for communication, the need for traditional communication wires on poles can be reduced.

 Wireless Communication: Wireless communication technologies, such as Wi-Fi and Bluetooth, can be used to connect devices without the need for physical wires. By deploying wireless networks, the need for communication wires on poles can be reduced.

 Smart Grids: Smart grids use digital communication technologies to monitor and manage electricity distribution. By using smart grids, the need for traditional power grids and utility poles can be reduced.

 Solar Panels: Solar panels convert sunlight into electricity, and they can be used to supplement or replace traditional power grids. By using solar panels, the need for traditional power grids and utility poles can be reduced.

 Energy Storage Systems: Energy storage systems, such as batteries or flywheels, can be used to store excess energy generated by renewable energy sources, such as solar panels or wind turbines. By using energy storage systems, the need for traditional power grids and utility poles can be reduced.

 Microgrids: Microgrids are localized power grids that can operate independently from the traditional power grid. By using microgrids, the need for traditional power grids and utility poles can be reduced.

 Li-Fi: Li-Fi is a wireless communication technology that uses light instead of radio waves to transmit data. Li-Fi can be used to provide high-speed internet access without the need for physical communication wires on poles.

 Power over Ethernet (PoE): Power over Ethernet is a technology that allows devices to be powered and connected to the internet using a single Ethernet cable. PoE can be used to power and connect devices without the need for traditional power and communication wires on poles.

 Wireless Power Transmission: Wireless power transmission is a technology that can be used to wirelessly transmit power to devices using radio waves or magnetic fields. By using wireless power transmission, the need for traditional power grids and utility poles can be reduced.

 Satellite Communication: Satellite communication can be used to provide high-speed internet access to remote areas without the need for physical communication wires on poles. By using satellite communication, the need for traditional communication wires on poles can be reduced.

 Aerial Bundled Cables (ABCs): ABCs are power cables that are insulated and bundled together, which can reduce the need for individual power lines on utility poles. ABCs are commonly used in European cities and have helped reduce the number of wires on poles.

 Green Walls: Green walls are vertical gardens that can be installed on buildings to provide greenery and reduce the number of visible wires on utility poles. Green walls can help create a more visually appealing and sustainable cityscape.

 LiDAR Mapping: LiDAR is a remote sensing technology that uses lasers to map the environment. LiDAR mapping can be used to identify the location of wires on poles, which can help cities develop more efficient and cost-effective solutions for reducing scene pollution.

 3D Printing: 3D printing can be used to create custom-designed covers or enclosures for wires on poles, which can help reduce the number of visible wires. 3D printing can also be used to create new designs for utility poles that are more visually appealing and sustainable.

 Automated Drones: Automated drones can be used to inspect utility poles and wires, which can help cities identify and address issues more quickly and efficiently. Automated drones can also be used to install and maintain wires without the need for human intervention.

 Microgrids: Microgrids are self-contained electrical grids that can operate independently of the main power grid. By using microgrids, cities can reduce their reliance on traditional power grids and utility poles, which can help reduce scene pollution caused by wires on poles.

 Solar Roads: Solar roads are roadways that are made from solar panels, which can generate electricity and reduce the need for traditional power lines on utility poles. Solar roads have been tested in several cities around the world and have the potential to significantly reduce scene pollution caused by wires on poles.

 Smart Grids: Smart grids use advanced communication and control technologies to improve the efficiency and reliability of the power grid. By using smart grids, cities can reduce the need for traditional power lines on utility poles and improve their overall energy management.

 Wireless Charging: Wireless charging technology can be used to charge electric vehicles without the need for physical charging stations or wires on poles. By using wireless charging, cities can reduce the number of visible wires and promote the adoption of electric vehicles.

 Augmented Reality (AR) Utilities: AR utilities use augmented reality technology to create virtual representations of utility infrastructure, such as power lines and poles. By using AR utilities, cities can visualize and plan new infrastructure projects more effectively, which can help reduce the number of visible wires on poles.

 IoT Sensors: The Internet of Things (IoT) technology can be used to monitor and manage city infrastructure, including utility poles and wires. By using IoT sensors, cities can detect and fix issues before they become serious, which can reduce the need for visible wires on poles.

 Wireless Mesh Networks: Wireless mesh networks can be used to create a decentralized network of interconnected devices, including cameras, sensors, and smart streetlights. By using wireless mesh networks, cities can reduce the need for traditional power lines and improve the overall efficiency of their infrastructure.

 Microtrenching: Microtrenching involves the installation of cables in a narrow trench that is less disruptive to the city's landscape. By using micro trenching, cities can reduce the number of visible wires on poles and minimize the impact on their surroundings.

 Rooftop Solar Panels: Rooftop solar panels can be used to generate electricity and reduce the need for traditional power lines on utility poles. By using rooftop solar panels, cities can promote clean energy and reduce the number of visible wires on poles.